सुमन्त्रः, राज्ञः समीपं गत्वा, विनयेन उक्तवान्—"इह तव पुत्रः पुरुषर्षभः द्वारस्थः तिष्ठति, ब्राह्मणेभ्यः सर्वेषां च आश्रितानां धनं दत्त्वा। भवतु ते शुभम्। सत्यनिष्ठः रामः त्वां द्रष्टुम् इच्छति; स सर्वैः मित्रैः स्वस्मैः सुसंविभज्य, अधुना त्वां द्रष्टुम् इच्छति। स महद् वनं गन्ता—पश्य तम्, भूमिपते, सर्वराजधर्माभिः भूषितम्, सूर्यं रश्मिभिः इव।" ततः धर्मनिष्ठः सत्यवादी राजा, सागरसमः गम्भीरः, नभः शुद्धः, सुमन्त्रम् उत्तरम् अभाषत—"सुमन्त्र, याः सर्वाः मम पत्न्यः इह सन्ति, ताः आनय; तासां मध्ये स्थित्वा अहम् राघवम् द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं प्रविश्य, ताः महिलाः उवाच—"साध्वीः, राज्ञः आदेशः अस्ति; शीघ्रं तत्र गच्छत।" तद्वाक्यं श्रुत्वा, पतिसंयुक्ताः ताः महिलाः, राज्ञः आज्ञां प्राप्य, राजप्रासादं प्रति प्रस्थिताः। तत्र ताम्रलोचनाः, व्रतानुष्ठिता, त्रिशत् पंचाशत् महिलाः कौसल्यां सुमनः परिवृत्य, सानुकूलं निर्जग्मुः। पत्नीः आगतान् दृष्ट्वा, राजा सुमन्त्रम् उवाच—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" ततः सुमन्त्रः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा, शीघ्रं भूमिपतेः समीपं ययौ। राजा पुत्रं अञ्जलिम् कृत्वा आगच्छन्तं दृष्ट्वा, दुःखसन्तप्तः, स्त्रीभिः परिवृतः, शीघ्रं आसनात् उत्थितः। नराधिपः रामं दृष्ट्वा, दुःखेन अभिभूतः, त्वरया अभिमुखं गत्वा, भूमौ मुमोह। रामः महाबलः लक्ष्मणः च, दुःखसन्तप्तं, मूढवत् स्थितं राजानं उपगच्छतुः। तस्मिन् क्षणे, राजमहले सहस्रशः महिलाः "हा राम!" इति विलपन्त्यः, आभरणनिनादेन सह, महान् कोलाहलः अभवत्। रामं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, सीता सहिताः, अश्रुपूर्णं राजानं शय्यायाम् उपवेशयन्। ततः रामः, किञ्चित् कालं प्रतीक्ष्य, राजा चेतनां प्राप्तं दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुभिः दुःखसागरस्य अभिभूतः, इदं वचनं अब्रवीत्— "राजन्, सर्वेषां नाथः, त्वां नमस्कृत्य, दण्डकवनं गच्छन्, त्वां पुनः सुरक्षितं पश्येयम्। लक्ष्मणस्य अनुमतिं दत्त्वा, सीता अपि मम अनुगता भवेत्; बहून् सत्यमूलान् कारणान् श्रुत्वा अपि, तौ स्थातुम् इच्छतः न। सर्वेषां अनुमतिं दत्त्वा, दुःखं विसृज्य, लक्ष्मणं मां सीतां च, प्रजापतिरिव पुत्रान्, सम्मानं दत्त्वा, अनुमोदय।" रामः राज्ञः निर्विघ्नं अनुमतिं प्रतीक्षन्, राजन् वनवासं प्रति रामं उवाच—"राघव, कैकेय्याः वरैः मोहितः, अहं बध्नः जातः; अद्य त्वमेव अयोध्यायां राजा भव, मां निवारयन्।" एवं राज्ञा उक्तः, रामः धर्मात्मा, अञ्जलिं कृत्वा, कौशलवाक्यं पितरं प्रत्युवाच—"राजन्, त्वं भूमिं सहस्रवर्षं पालय; अहं वनं गच्छामि, राज्यं न इच्छामि। चतुर्दश वर्षाणि वनं स्थित्वा, व्रतसमाप्तौ, पुनः ते पादौ स्पृशामि।" राजा अश्रुपूर्णः, दुःखसन्तप्तः, सत्यबन्धः, कैकेय्या प्रेरितः, प्रियं पुत्रं उवाच—"तव हिताय, वृद्धये, पुनरागमाय, पुत्र, निर्भयः, सुरक्षितः, विघ्नरहितः पन्थानं गच्छ।" "रघुपते, सत्यधर्मनिष्ठस्य तव निर्णयः न निवर्तयितुं शक्यः। किन्तु, पुत्र, अद्य रात्रौ किञ्चन न गच्छ; एकं अहं तव समीपे दिनं यापयामि।" "यद् त्वया कृतं, प्रिय राघव, अतिव कठिनम्; मम कृते वनवासं स्वीकृतम्। किन्तु, पुत्र, इदं न मे रोचते—सत्येन शपथं, राघव; अग्निः भस्मना आच्छन्नः यथा, एवं स्त्री मया मोहितः।" "या मम वञ्चना, ताम् त्वं कैकेय्याः प्रेरणया, अधर्मनिष्ठया, पराजयितुम् इच्छसि। न च अचिन्त्यं, पुत्र, यत् त्वं ज्येष्ठः, पितरं अनृतात् रक्षितुम् इच्छसि।" रामः, पितुः दुःखितं वचनं श्रुत्वा, शोकसंतप्तः, लक्ष्मणं प्रति उवाच—"किम् गुणं अद्य प्राप्स्यामि? कः श्वः दास्यति? अतः, सर्वे इच्छाः त्यक्त्वा, केवलं गमनं स्वीकृतवान्।" "भूमिः, प्रदेशाः, जनाः, वित्तं, धान्यं, सर्वं त्यक्तवान्; भरताय दत्तव्यम्।" "मम वनवासे दृढनिश्चयः; युद्धे कैकेय्यै यः वरः दत्तः, तं पूर्णं कुरु।" "संपूर्णं दत्तव्यम्—सत्यं पालय, राजन्; यथा उक्तं, तव आदेशं यथावत् पालनं करिष्यामि।" "चतुर्दश वर्षाणि वनवासिनः सह वनं वत्स्यामि; संकोचं मा कुरु—भूमिः भरताय दत्तव्या।" "राज्यं, सुखं, आत्मनः प्रियं किञ्चन न इच्छामि; तव आदेशं पालनं एव रघुपते, मम इच्छा।" "दुःखं विसृज्य, अश्रुभिः न अभिभूतः भव; महाप्रवाहः, नदीपतिः, यथा कदाचित् न विकारं यच्छति।" एवं, राजप्रासादे, रामः, लक्ष्मणः, सीता, स्त्रीभिः परिवृतः, राज्ञः शोकं शमयन्, सत्यनिष्ठया, पितुः आदेशं पालनाय, वनं प्रति गन्तुम् उद्यतः।