प्रथमं सुमन्त्रः राजानं जयाशिषा अभिवाद्य, भीतया, मन्दया, स्निग्धया च वाचा प्रोवाच—"द्वारि तव पुत्रः पुरुषर्षभः स्थितः, ब्राह्मणेभ्यः स्वधर्म्येभ्यश्च वित्तं दत्त्वा। भवतः कुशलमस्तु। सत्यधृतिः रामः सर्वमित्रेभ्यः स्वस्त्यनुज्ञाय त्वां द्रष्टुमिच्छति। स महावने गन्तासि, सर्वराजगुणैः समलङ्कृतः, सूर्य इव रश्मिभिः, तं पश्य भुवनपतिः।" एवमुक्त्वा सुमन्त्रेण, धर्मात्मा सत्यवाग्धरः राजा, सागरसमः गंभीरः, व्योमसमः शुद्धः, प्रत्युवाच—"सुमन्त्र, याः सर्वाः मम पत्न्यः उपवर्तन्ते, ताः सर्वाः आनय; तासां मध्ये राघवं द्रष्टुमिच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं गत्वा ताः स्त्रियः उवाच—"राजा धर्मात्मा भवन्त्यः समाह्वयति; शीघ्रं तत्र गच्छत।" राजाज्ञया सुमन्त्रेण समादिष्टाः सर्वाः स्त्रियः स्वामिनः शासनं प्राप्य तं प्रासादं प्रति जग्मुः। तत्र काञ्चनाक्ष्यः त्रिसप्ततिः शतानि स्त्रियः व्रतानि कृत्वा कौसल्यामुपगम्य समन्तात् परिवृत्य निर्जग्मुः। ताः पत्न्यः आगतान् दृष्ट्वा राजा सुमन्त्रमुवाच—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" ततः सुमन्त्रः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च आदाय शीघ्रं नरपतिं प्रति जगाम। राजा तु रामं प्राञ्जलिं समीपगतम् दृष्ट्वा, स्त्रीभिः परिवृतः, शोकाकुलः शीघ्रं आसनात् उत्थितः। नरपतिः रामं दृष्ट्वा शीघ्रं तमभ्यधावत्; शोकविह्वलः स तमुपगम्य मूर्च्छितः भूमौ पतितः। रामो लक्ष्मणश्च महाबलः शीघ्रं दुःखार्तं, मूढवद्भूतं पितरं उपसस्रतुः। राजमहति सहस्राणि स्त्रीणां "हाहा रामः" इति रुदितशब्दः भूषणध्वनिसंयुक्तः समुत्पपात। ताः स्त्रियः रामं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, सीतया सह रुदन्तं राजानं शय्यायामुपवेशयन्। क्षणमात्रं तत्र स्थित्वा रामः, पितरं चेतनां प्राप्तं दृष्ट्वा, प्राञ्जलिः, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकसागरविह्वलः वाक्यमुवाच—"आर्य, गच्छामि दण्डकारण्यं; त्वां प्रणम्य प्रस्थितः। त्वं मामविपदं पश्य। लक्ष्मणस्यापि अनुमतिं ददातु; सीता अपि वनं मया सह गन्तुमिच्छति, यद्यपि निवार्यते। अस्मान् सर्वान् अनुमन्यस्व, शोकं त्यक्त्वा, यथा प्रजापतिः पुत्रान् त्यजति।" एवं रामः पितरं प्रसन्नमनस्कं प्रतीक्ष्य, तस्य वनवासं प्रति वचनं शृण्वन् स्थितः। राजा तु—"राघव, कैकेय्याः वरदानेन मोहितोऽस्मि; त्वं अद्यैव अयोध्यायाम् राज्ञः स्थानं कुरु, माम् निगृह्य।" इति उवाच। एवं राज्ञा उक्तः रामः, धर्मज्ञः, प्राञ्जलिः, पितरं प्रति कौशल्यान्वितं वाक्यं सम्यगुवाच—"राजन्, त्वं सहस्रसंवत्सरं पृथिवीं पालय; अहं राज्यकामः न, वनं गमिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनं वसित्वा, व्रतपर्यन्ते पुनस्तव पादौ स्पृशामि।" राजा शोकबद्धः, सत्यप्रतिज्ञः, कैकेय्याः प्रेरितः, रुदन् प्रियतमे पुत्रे उवाच—"मम प्रिय, त्वं सुखेन, वर्धमानः, पुनरागच्छ; निरवधि मार्गे निर्भयः गच्छ। हे रघुनन्दन, सत्यधृतस्य तव निश्चयः निवर्तयितुं अशक्यः। किंतु, पुत्र, अद्य रात्रौ मा गच्छ; एकं दिनमपि मया सह वितीयताम्।" "यदिदं त्वया कृतं, प्रिय राघव, तद् दुःसाध्यमेव; मम कृते त्वं वनवासं स्वीकृतवान्। एतन्न मे रोचते, सत्येन शप्स्यामि; स्त्रीणां मायया अग्निरिव भस्मना छन्नः मोहितः अस्मि। या मयि विपत्तिः प्राप्ता, तां त्वं जितुमिच्छसि, कैकेय्याः प्रेरणया, या दृढनिश्चया, अधर्मचारिणी। न हि आश्चर्यं, पुत्र, यत् ज्येष्ठः पिता अनृतं न कुर्यात्।" एवं पित्रा विलपता रामः लक्ष्मणं दुःखार्तः उवाच—"किं पुण्यं प्राप्स्यामि, कः वा श्वः दास्यति? अतः सर्वेषां कामानां परित्यागेन गमनमेव मम रोचते। प्रदेशजनपदधनधान्ययुक्तां पृथिवीं त्यक्त्वा, भरताय दत्तां पश्यामि।" "मम वनवासे निश्चयः न चलिष्यति; युद्धे यद् वरं कैकेय्यै दत्तं, तद् अवश्यं पूर्यताम्। पूर्णं ददातु, राजन्, सत्यं कुरु; यथोक्तं तव शासनं करिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं वनौकसाम् सह करिष्यामि; मा विचारय, पृथिवीं भरताय ददातु। न राज्यं, न सुखं, न आत्मनः प्रियतमं किञ्चिदिच्छामि; तव शासनस्य पालनमेव रघुनन्दन।" एवं सुमन्त्रेण प्रेषितः रामः, पितरं प्रणम्य, सर्वैः सह वनं प्रस्थितुम् उद्युक्तः, पितुः वचनं प्रतिजग्राह।