रामः स्वयम् अनवस्थितमनाः सन् अपि, तत्र दुःखितं जनसमूहं प्रतीक्ष्य, सस्मितः पितरं द्रष्टुम् अगच्छत्, धर्मतः पितुः शासनस्य पालनाय इच्छन्। स इक्ष्वाकुवंशसमुत्पन्नः महात्मा रामः, शोकसन्तप्तं राजानं द्रष्टुम् उद्यतः सन्, तत्र स्थितं सुमन्त्रं द्रष्ट्वा किञ्चित् स्थगितः। पितुः शासननिष्ठया, वनप्रवेशे दृढनिश्चयः स राघवः सुमन्त्रं उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" ततः सुमन्त्रस्य निवेदनेन प्रेरितः रामः, कमललोचनः, श्यामवर्णः, अतुलबलसम्पन्नः, स चकार—"मम पितरं ज्ञापय, अहम् अत्रास्मि।" इति। तेन रामेण प्रेषितः सुमन्त्रः शीघ्रं प्रविश्य, शोकग्रस्तस्य राज्ञः समीपं ययौ, तं च दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्तं ददर्श। स भूमिपतिं सूर्यवत् रक्तवर्णं, अग्निमिव भस्मनाच्छन्नं, सरोवरमिव निर्जलम् अपश्यत्। सुमन्त्रः तं बहुशोच्यं, प्राज्ञं, परितप्तचित्तं राजानं बोधयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, रामस्यैव शोकविषये स्थितं तं इदं वचः उवाच। प्रथमं सुमन्त्रः जयाशिषा राजानं प्रणम्य, भयभीतेन, मंदेन, कोमलवाचा चेदमुवाच—"द्वारि तव पुत्रः पुरुषसिंहः स्थितः, ब्राह्मणेभ्यः सर्वेभ्यश्च दत्तधनः। स्वस्ति ते अस्तु, सत्यप्रतिष्ठितं रामं पश्यतु भवान्। स सर्वमित्रैः सम्यक् परित्यज्य, त्वां द्रष्टुम् इच्छति। स महावने गन्ता—तम्, भूमिपते, सर्वराजधर्मसम्पन्नं, सूर्यस्य प्रभाभिः शोभमानं, पश्य।" ततः स सत्यवादी धर्मात्मा, सागरगम्भीरः, व्योमवत् शुद्धः राजा प्रत्युवाच—"सुमन्त्र, याः सर्वाः मम पत्न्यः अत्र सन्ति, ताः आनय। ताभिः परिवृतः अहम् राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरद्वारं गत्वा ताः स्त्रियः उवाच—"राजा भवन्त्यः आह्वयति, शीघ्रम् आगच्छन्तु।" तेन सुमन्त्रेण राजाज्ञया उक्ताः, सर्वाः स्त्रियः पतिसंनिधिं प्रति प्रस्थिताः। तत्र त्रयः शतानि अर्धशतं च ताः पिङ्गलोचनाः व्रतवत्यः कौशल्यां परितः कृत्वा शनैः निर्जग्मुः। ताः पत्न्यः उपस्थिताः दृष्ट्वा, राजा सुमन्त्रं प्रति उवाच—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" सुमन्त्रः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा शीघ्रं राज्ञः समीपं नयामास। राजा, अञ्जलिं कृत्वा समीपं यान्तं रामं दृष्ट्वा, स्त्रियः परिवृतः दुःखितः शीघ्रं आसनात् उत्थाय तम् अभिमुखं जगाम। नरपतिः रामं दृष्ट्वा, शोकवशात् शीघ्रं तस्य समीपं प्राप्य, मूर्च्छितः भूमौ पपात्। रामः महाबलः लक्ष्मणश्च, शोकाभिभूतं, मूर्च्छितवत् स्थितं राजानं शीघ्रं उपाजग्मतुः। सहसा राजमहत्यां सहस्राणि स्त्रीणां "हाह राम!" इति शब्देन, भूषणरवेन च, निनादमकुर्वन्। रामः लक्ष्मणश्च तं राजानं अङ्के परिष्वज्य, सीतया सह, रुदन्तं शय्यायाम् उपाविश्यापयन्। क्षणमात्रं तस्मिन् स्थगिते सति, रामः पितरं चेतनां प्राप्तं दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुवेगेन दुःखसागरपरिप्लुतः, इदं वचनम् अब्रवीत्—"आर्य, त्वत्तः अनुमतिं गृहीत्वा अहम् दण्डकारण्यं गच्छामि; त्वं मां पुनः सुरक्षितं पश्य। लक्ष्मणस्य अनुमतिं ददातु, सीता मम अनुगमिष्यति; बहुधा वार्यमाणा अपि, तौ स्थातुं न इच्छतः। अस्माकं सर्वेषां, लक्ष्मणस्य मम सीतायाश्च, अनुमतिं दत्त्वा, शोकं त्यज्य, प्रजापतिरिव स्वपुत्रेषु, त्वं प्रतिपालय।" रामः पितुः अव्यग्रस्यानुमतिं प्रतीक्ष्य स्थितः सन्, तदा राजा तम् अरण्यवासे प्रति उवाच—"राघव, कैकेय्याः वरदानेन मोहितोऽहं बद्धः; त्वमेव अद्य अयोध्यायाम् राजा भूत्वा मां निगृह्णीहि।" इति। तदा धर्मिष्ठः रामः पितरं प्रणम्य, कौशल्यानया वाचा प्रत्युवाच—"राजन्, त्वं सहस्रवर्षाणि पृथिवीं पालय; अहम् अरण्ये वत्स्यामि, राज्ये न स्पृहयामि। चतुर्दश वर्षाणि अरण्ये निवसित्वा, व्रतान्ते पुनः तव पादौ गृहीत्वा उपस्थास्ये।" राजा अश्रुपूर्णः, दुःखितः, सत्यबन्धनबद्धः, कैकेय्या प्रेरितः, प्रियं पुत्रं प्रति उवाच—"पुत्र, तव कल्याणाय वृद्धये च, सुखेन निर्भयेन च मार्गे गच्छ; मम चिन्ता नास्तु। रघुनन्दन, सत्यधर्मनिष्ठस्य तव सङ्कल्पः निवर्तयितुं न शक्यः।" "किंतु, पुत्र, अद्य रात्रौ कदापि मा गच्छ; एकं दिनमपि मम सन्निधौ स्थातुम् अनुमन्यस्व।" इति। तदा राजा पुनः स्नेहवशात् उवाच—"प्रिय राघव, यद् त्वया क्रियते, तद् अत्यन्तदुष्करं; मम कृते त्वं अरण्यवासं स्वीकृतवान्। किन्तु, पुत्र, एषा मम न रोचते; सत्यम् अहम् वदामि, राघव; मया स्त्रियाः मायया अग्नेरिव भस्मनाच्छन्नस्य मोहितः अस्मि। या मया प्राप्ता एषा मायया, तां त्वं जितुम् इच्छसि; कैकेय्या प्रेरितः, सा तु धर्मात् विप्रकृष्टा, दृढनिश्चया।