रामः राजगृहं प्रविश्य, यत्र संयतवीराः निवसन्ति स्म, तत्र शोकग्रस्तं सुमन्त्रं समीपस्थं दीनवदनं अपश्यत्। स्वयं दुःखेन न पीडितः सन्, तत्र स्थितान् शोकितजनान् प्रतीक्ष्य, स्मिताननः रामः पितरं द्रष्टुम् अगच्छत्, यस्य आज्ञां धर्मानुसारं कर्तुम् इच्छति स्म। तदा, इक्ष्वाकुवंशजः महात्मा रामः शोकाकुलं राजानं द्रष्टुं यावत् गन्तुं उद्युक्तः, सुमन्त्रं तत्र उपस्थितं पितरं सूचयितुं यथासमयं अवलोक्य क्षणमपि तस्थौ। पितृआज्ञायाः प्रति भक्तिरेव दृढनिश्चयः कृत्वा रामः सुमन्त्रं उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" ततः पद्मनयनः, श्यामवर्णः, अतुलः, महात्मा रामः सारथिं उवाच—"मम पितरं सूचय, अहं द्वारि तिष्ठामि।" रामेन प्रेषितः सुमन्त्रः शीघ्रं प्रविश्य, शोकविह्वलितेन्द्रियं, दीर्घनिश्वासं कुर्वन्तं राजानं अपश्यत्। स भूमिपतिं सूर्यस्य रक्ततामिव, अग्नेः भस्माच्छन्नतामिव, जलरहितं सरः इव अपश्यत्। शोकाकुलं, अत्यन्तमुद्धतचित्तं, बुद्धिमन्तं राजानं जागरयन्, सुमन्त्रः अञ्जलिं कृत्वा, शोकमात्रं रामायै कुर्वन्तं राजानं संबोधयामास। प्रथमं सुमन्त्रः जयाशिषं दत्त्वा, भीतानां, मंदां, मृदुं वाचं उवाच। "सर्वस्वं ब्राह्मणेभ्यः सर्वान् चानुगतान् दत्त्वा, द्वारि तिष्ठति तव पुत्रः पुरुषर्षभः। शुभं भवतु! सत्यनिष्ठं रामं पश्य; स सर्वमित्रैः स्वजनैः विदायाय, त्वां द्रष्टुम् इच्छति। स महावने गन्तुम् इच्छति—सर्वराजगुणैः अलङ्कृतं, सूर्यं रश्मिभिः यथा, पश्य।" सत्यवचनः धर्मात्मा, समुद्रसन्निभः, व्योमवत् विशुद्धः राजा तं प्रत्युवाच—"सुमन्त्र, याः मम पत्न्यः इह सन्ति, ताः सर्वाः आनय; तासां मध्ये राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं गत्वा ताः स्त्रियः उवाच—"नृपः आह्वयति, विलम्बं विना आगच्छन्तु।" राजाज्ञया सुमन्त्रेण उक्ताः, ताः सर्वाः पत्न्यः तं राजगृहं प्रति प्रस्थिताः। तत्र काञ्चनाक्ष्यः, व्रतानुष्ठिता, कौसल्यां समवृत्य, त्रयः अर्धशतं स्त्रियः शनैः निर्जग्मुः। पत्नीः आगतान् दृष्ट्वा राजा सुमन्त्रं उवाच—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" ततः सुमन्त्रः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा शीघ्रं भूमिपतेः समीपं अगच्छत्। राजा पुत्रं अञ्जलिं कृत्वा समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, स्त्रिभिः परिवृतः, दुःखितः शीघ्रं उत्थाय आसनात् उत्थितः। नरपतिः रामं दृष्ट्वा वेगेन अभ्यधावन्; शोकविह्वलः तं प्राप्त्वा भूमौ मूर्छितः पतितः। रामः बलवान् लक्ष्मणः च शीघ्रं शोकाभिभूतं, मूर्छितं राजानं समीपं अगच्छतुः। सहस्राणि स्त्रियः राजगृहे, "हा राम!" इति शब्दं कृत्वा, भूषणरवेन सह, आर्तनादं कृतवन्त्यः। रामं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, सीता सहिताः, अश्रुप्रपातं कुर्वन्तं राजानं शय्यायां न्यवेशयन्। रामः क्षणं तिष्ठित्वा, राजा चेतनां पुनः प्राप्तं दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुशोकसागरस्य आविष्टः, उवाच—"त्वां विसर्जयामि, महराज, अस्माकं स्वामिन्; दण्डकवनं गच्छन्, त्वं माम् सुरक्षितं पश्य।" "लक्ष्मणं अनुमन्यस्व, सीता च मम अनुगन्तुम् इच्छति; बहूनि यथार्थानि कारणानि स्थाने, तौ स्थातुम् इच्छतः न।" "सर्वान् अस्मान् अनुमन्यस्व, मानद, शोकं त्यज—लक्ष्मणं, माम्, सीतां च, यथा प्रजापतिः स्वपुत्रान्।" रामः राज्ञः अशोकमनोऽनुमतिं प्रतीक्ष्य, तं अवलोकयन्, राजा वनवासं प्रति रामं उवाच—"राघव, कैकेय्याः वरैः मोहितः, अहं बध्नः; त्वमेव अद्य अयोध्यायां राजा भव, माम् निगृह्य।" एवं उक्तः राजा, रामः धर्मिष्ठः, अञ्जलिं कृत्वा, कौशलया वाचा पितरं प्रत्युवाच—"राजन्, त्वं भूमिं सहस्रवर्षं पालय; अहं वनं गच्छामि, राज्ये न स्पृहयामि।" "चतुर्दश वर्षाणि वनं निवसित्वा, व्रतान्ते पुनः तव पादौ स्पृशामि, नराधिप।" राजा अश्रुपातं कुर्वन्, दुःखितः, सत्यस्य पाशेन बद्धः, कैकेय्या प्रेरितः, प्रियं पुत्रं उवाच—"तव अभ्युदयाय, सुरक्षिताय, पुनरागमाय, पुत्र, निर्विघ्नं पन्थानं गत्वा गच्छ।" "रघुवंशशिरोमणे, सत्यधर्मनिष्ठस्य तव निश्चयः न निवर्तनीयः।" "किन्तु, पुत्र, अद्य रात्रौ न गच्छ; कमपि एकं दिनं मम समीपे स्थातुम् इच्छामि।" "यद् त्वया कृतं, प्रिय राघव, दुःसाध्यमेव; मम कृते वनवासं स्वीकृतं।" "एतत् मम न रोचते, पुत्र—सत्येन शपामि, राघव; स्त्रीणां मायया अग्निभस्माच्छन्नवत् मोहितः अस्मि।" एवं राजगृहं शोकविह्वलम्, स्त्रीभिः आर्तनादितम्, रामः पितरं द्रष्टुं, सुमन्त्रस्य साहाय्येन, सीता लक्ष्मणं च सह, विनीतः, धर्मनिष्ठः, अञ्जलिं कृत्वा, पितरं प्रति वचनं उवाच, तथा पितृस्नेहस्य, सत्यस्य, धर्मस्य च आदर्शः अभवत्।