ततः धर्मात्मा रामः, मदोन्मत्तगजगमनः, कैलासशिखरप्रभः, मातुः प्रासादं प्रति जगाम। स राजवेश्म प्रविश्य, यत्र नियतवीराः वसन्ति, समीपस्थं दुःखितवदनं सुमन्त्रं ददर्श। स्वयम् अनार्तः सन्, तत्र दुःखितजनान् प्रतीक्ष्य, स्मितपूर्वकं रामः पितरं द्रष्टुं ययौ, धर्मानुसारं पितुः शासनं सम्पादयितुम् इच्छन्। अथ तस्य दुःखितस्य राज्ञः समीपं गन्तुम् उद्यतः स इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः महात्मा रामः, क्षणमात्रं तस्थौ, सुमन्तरं पश्यन्, यः तत्र पितरं निवेदयितुम् आगतः। पितुः शासननिष्ठया, वनप्रवेशे दृढनिश्चयः स राघवः, सुमन्त्रं उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" ततः कमलनयनः, श्यामवर्णः, अनुपमः महात्मा रामः, सारथये इत्युवाच—"मम पितरं मम आगमनं निवेदय।" रामेण प्रेषितः स सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, शोकवशं गतसञ्ज्ञं राजानं ददर्श, सः दीर्घं निःश्वसन्तम्। स भूमिपतिं ददर्श, सवितृवत् रक्तवर्णं, भस्मावरणाग्निवत्, जलहीनसरःसमानम्। सः सारथिः, शोकग्रस्तस्य रामस्य चिन्तया क्लिष्टचित्तस्य राज्ञः, प्रणम्य, सम्यक् विजयाशिषा, भीतस्वरः मन्दमृदुवाचा च अब्रवीत्। "द्वारि तव पुत्रः पुरुषर्षभः स्थितः, ब्राह्मणेभ्यः सर्वेभ्यश्च दत्तधनः। भवतः कुशलम् अस्तु! सत्यनिष्ठं रामं द्रष्टुम् इच्छसि। सर्वमित्रैः सह सम्यक् परिदत्तवान् सः त्वां द्रष्टुम् इच्छति। स महावने गन्ता—तम् पश्य, भूमिपते, सर्वराजधर्मोपेतं, सवितृमिव किरणैः युक्तम्।" ततः स राजा, सत्यवाक्यः, धर्मात्मा, सागरगम्भीरः, व्योमसमः शुद्धः, तम् प्रत्युवाच। "सुमन्त्र, याः सर्वाः मम पत्न्यः अत्र सन्ति, ताः आनय। तासां मध्ये राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं प्रविश्य, ताः स्त्रियः उवाच—"राजा भवतीः आह्वयति; शीघ्रं गच्छत।" राजाज्ञया सुमन्त्रेण उक्ताः, ताः सर्वाः स्त्रियः, स्वामिनः आज्ञां लब्ध्वा, तं प्रासादं प्रति जग्मुः। तत्र त्रीणि शतानि अर्धशतम् च, ताम्रनेत्राः, व्रतानि कृत्वा, कौसल्यां समन्तात् परिवृत्य निर्गच्छन्। पत्नीः आगतान् दृष्ट्वा, राजा सुमन्त्रम् अब्रवीत्—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" सुमन्त्रः, रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा, शीघ्रं भूमिपतेः समीपं ययौ। राजा, अञ्जलिपुटं रामं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, स्त्रीभिः परिवृतः, वेगेन उपाविशत्। नरपतिः रामं दृष्ट्वा, सन्तप्तः, वेगेन तं प्रति धावन्, शोकेन अभिभूतः, तं गत्वा भूमौ मूर्चितः पतितः। रामः, महाबलः लक्ष्मणश्च, शोकविह्वलस्य, मूर्चितस्य पितुः समीपं शीघ्रं जग्मतुः। राजवेश्मनि सहस्राण्युत स्त्रीणां कलकलः अभवत्—"हा राम!" इति रुदितं, भूषणध्वनिसंयुक्तम्। ताः स्त्रियः, रामं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां परिष्वज्य, सीतया सहिताः, रुदन्तं राजानं शय्याम् उपवेशयन्। क्षणान्तरे रामः, पितरं चेतनां पुनः प्राप्तम् दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, दुःखसागरे निमग्नः, अञ्जलिं कृत्वा उवाच—"महाराज, सर्वेषां नः प्रभो, अहम् त्वामनुज्ञातुम् इच्छामि; दण्डकवनं प्रति गच्छन्, त्वां पुनः कुशलम् पश्येयम्। लक्ष्मणस्य अनुमतिं ददातु, सीता च मया सह वनं गच्छतु; यथार्थहेतुभिः वार्यमाणौ अपि, स्थातुम् न इच्छतः। अस्मान् सर्वान् अनुमन्यस्व, मानद, दुःखं त्यक्त्वा—लक्ष्मणं माम् सीतां च, यथा प्रजापतिः आत्मजांस्त्यजति।" रामः, पितुः अशोकानुमतिं प्रतीक्ष्य, राजानं पश्यन्, तस्य वनवासं प्रति वचनं शृणोति। "राघव, कैकेय्याः वरदानेन मोहितः अहम् बद्धः; त्वमेव अद्य अयोध्यायाः राजा भव, माम् निगृह्य।" इति उक्ते, धर्मिष्ठः रामः, अञ्जलिं कृत्वा, पित्रे कुशलं प्रत्युवाच—"राजन्, त्वम् सहस्रवर्षाणि भूमिं पालय; अहम् राज्ये अनासक्तः वने वत्स्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वने व्यतीत्य, व्रतान्ते पुनः त्वदीयान् पादौ स्पृशामि।" राजा, सत्यबन्धननिबद्धः, कैकेय्याः प्रेरितः, अश्रुपूर्णः, दुःखितः, प्रियं पुत्रं प्रत्युवाच—"सुखेन, वर्धनाय, पुनरागमनाय, पितृस्नेहेन गच्छ; निर्भयः, निर्गम्य, वनमार्गे गच्छ। रघुनन्दन, तव सत्यधृतायाः, धर्मनिष्ठायाः, न निवर्तनम् शक्यम्। किन्तु, पुत्र, अद्य रात्रौ न गच्छ; एकं दिनं मम समीपे वस।" "यद् त्वया क्रियते, प्रिय राघव, तद् दुःसाध्यम्; मम कृते त्वया एवम् वनवासः स्वीकृतः।