यत्र यत्र राघवः गच्छेत्, तत्र वनं नगरी भूयात्; अस्माभिः परित्यक्ता नगरी तु वनं भवतु। ये च बिलौकसः, पशवः, गिरिश्रयाणां पक्षिणः, गजाः सिंहाश्च, ते सर्वे वनात् अस्मान् दृष्ट्वा भीताः पलायन्ताम्। यद् वयं त्यजन्ति, तद् ते गृह्णन्तु; यत्र वयं निवसामः, तद् ते परित्यजन्तु—यत्र तृणं, मांसं, फलम्, वन्यपशवः, पक्षिणश्च सन्ति। कैकेयी स्वपुत्रैः बान्धवैः सह तद्राज्यम् अधिगच्छतु; वयं सर्वे राघवेन सह वनं सुखेन वसिष्यामः। एवं बहुभिः जनैः उक्तानि विविधानि वचनानि राघवः श्रुत्वा अपि, तस्य मनः न चलितम्। ततः धर्मात्मा सः, मदोन्मत्तगजगमनो, कैलासशिखरप्रभः, मातुः महलम् उपससार। सः राजगृहं प्रविश्य, यत्र विनीतवीराः निवसन्ति, सुमन्त्रम् समीपस्थं दुःखितदर्शनम् अपश्यत्। स्वयम् अनवस्थितः अपि, तत्र दुःखितजनान् प्रतीक्ष्य, सस्मितं रामः पितरं द्रष्टुं जगाम, धर्मानुसारं पितुः शासनं कर्तुम् इच्छन्। किं तु, दुःखार्तं राजानं द्रष्टुं उद्यतः सः महात्मा इक्ष्वाकुनन्दनः रामः, तत्र स्थितं सुमन्त्रम् दृष्ट्वा, क्षणमिव तस्थौ, यः तं पितरं निवेदयितुम् आगतः आसीत्। पितुः शासनस्य भक्त्या, वनप्रवेशे दृढनिश्चयः सः राघवः सुमन्त्रम् उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" ततः चतुस्त्रिंशत्तमे सर्गे श्रूयताम्। रामः, पद्मलोचनः, श्यामः, अनुपमः, महात्मा, सारथिम् उवाच—"मम पितरं मम आगमनं निवेदय।" रामेण प्रेषितः सः सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, दुःखेन विवर्णेन्द्रियं, दीर्घनिःश्वासं राजानम् अपश्यत्। सः पृथिवीपतिं सूर्यं रक्ताभम् इव, धूमेनावृतम् अग्निम् इव, शोषितम् अपां ह्रदं यथा, अपश्यत्। सः सारथिः, दुःखार्तमनसि, केवलं रामस्यैव शोकं कुर्वन्तं, तं प्राज्ञं राजानम्, प्रमोदयन्, अञ्जलिं कृत्वा वाक्यम् उवाच। आदौ जयशब्देन राजानं प्रणम्य, भीतया, मन्दया, मृदुया च वाचा सः उवाच—"द्वारि तव पुत्रः पुरुषर्षभः तिष्ठति, ब्राह्मणैः सर्वैः च स्वजनैः च दत्तधनः।" "स्वस्ति ते अस्तु! सत्यधृतिः रामः त्वां द्रष्टुम् इच्छति; सर्वमित्रैः अनुज्ञातः, अद्य त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" "सः महावनं गमिष्यति—त्वं तं पश्य, राजलक्षणैः भूषितं, सूर्यं रश्मिभिः इव।" तं तु सत्यवादी धर्मात्मा, सागरगम्भीरः, व्योम्नः शुद्धिः इव, राजा प्रत्युवाच—"सुमन्त्र, याः याः मम भार्याः उपस्थिताः, ताः सर्वाः आनय; ताभिः परिवृतः अहम् राघवम् द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं गच्छन्, ताः स्त्रियः अब्रवीत्—"राजा त्वां आह्वयति; विलम्बं विना गच्छ।" सुमन्त्रेण एवं उक्ताः, राजाज्ञया, ताः सर्वाः स्त्रियः स्वामिनः आज्ञां प्राप्य, तं प्रासादं जग्मुः। तत्र त्रीणि च अर्धशतानि च ताम्रनेत्राणि व्रतानि धारयन्त्यः स्त्रियः, कौसल्याम् परितः मृदुं समन्तात् परिवृत्य निर्जग्मुः। पत्नीषु आगतेषु, राजा ताः निरीक्ष्य, सारथिम् उवाच—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" सः सारथिः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च आदाय, शीघ्रं पृथिवीपतिं प्रति जगाम। राजा, समुपेत्य अञ्जलिं कृत्वा आगच्छन्तं पुत्रं दृष्ट्वा, शीघ्रं आसनात् उत्थाय, स्त्रीभिः परिवृतः, दुःखितः अभवत्। नरपतिः रामं दृष्ट्वा शीघ्रं तं प्रति धावन्, शोकेन अभिभूतः, समीपं गत्वा भूमौ मूर्छितः पपात। रामः महाबलः लक्ष्मणश्च, शोकार्तं, चेतनारहितम् इव तं राजानं शीघ्रं उपगम्य, समाश्वासयन्ति स्म। राजगृहे सहस्राणि स्त्रीणां "हा राम" इति विलपन्त्यः, भूषणरवेन सह, आकर्ण्यन्त। रामं लक्ष्मणं च बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, ताः सीतया सह, रुदन्तं राजानं शय्यायाम् उपवेशयन्। क्षणात् अनन्तरं, रामः, राजा चेतनां प्राप्नुवन्तं दृष्ट्वा, अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुपूरितलोचनः, शोकार्णवे मग्नः, वाक्यम् उवाच—"त्वां प्रणमामि, महाबाहो, सर्वेश्वर; अहं दण्डकारण्यं गच्छन्, त्वां पुनः कुशलं पश्येयम्।" "लक्ष्मणाय अनुमतिं ददातु, सीता च मया सह वनं गच्छतु; बहुभिः युक्तकारणैः निवार्यमाणौ अपि, तौ स्थातुं न इच्छतः।" "त्वं, मानद, सर्वान् अस्मान् अनुमन्यस्व, दुःखं विसृज्य—लक्ष्मणं, माम्, सीतां च, यथा प्रजापतिः स्वपुत्रान्।" रामे, राज्ञः अव्यग्रां अनुज्ञां प्रतीक्षमाणे, राजा तस्य वनवासं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"राघव, कैकेय्याः वरदानेन मोहितः अहम् बद्धः; त्वं एव अद्य अयोध्यायाः राजा भूत्वा माम् निगृह्णीहि।" इति उक्तः, धर्मिष्ठः रामः, अञ्जलिं कृत्वा, पितरं प्रति कुशलं वाक्यम् उवाच—"राजन्, त्वं सहस्रवर्षाणि पृथिवीं पालय; अहं राज्यम् इच्छन् न, वने वत्स्यामि।" "चतुर्दश वर्षाणि वने स्थित्वा, व्रतपरिपूर्त्यन्ते, पुनः ते पादौ स्प्रिशामि, नराधिप।