नगरं तु तत्र रजसा आच्छन्नम्, देवैः परित्यक्तम्, मूषकैः समन्तात् विचिन्वद्भिः, तेषां बिलैः पूर्णम् अभवत्। तत्र जलधूमवर्जितम्, शुद्ध्याभावे, करयज्ञमन्त्रहोमपठितानां नाशः अभवत्। तस्मिन नगरं तु तीक्ष्णेन ऋतुना भग्नम्, भङ्गपात्राणि सन्ति, अस्माभिः परित्यक्तम्—एतानि गृहाणि कैकेयी स्वीकुर्यात्। यत्र राघवः गच्छेत्, तत्र वनं नगरं भवतु; अस्माभिः परित्यक्तं नगरं वनं भवतु। वनेषु सर्वे बिलस्थाः पशवः, गिरिसानुषु पक्षिणः, हस्तिसिंहादयः अपि, अस्मद्भयात् पलायन्तु। येन यत्र अस्माभिः परित्यक्तम्, तत्र तेषां ग्रहणम्; येन वसामः, तत्र तेषां परित्यागः—तृणमांसफलमृगपक्षिणां भूमिः तेषां भवतु। कैकेयी पुत्रबन्धुभिः सह गृहं स्वीकुर्यात्; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखं वसामः। एवं राघवः बहुभिः जनैः उक्ताः विविधाः वाचः शृण्वन्, तासु मनः न व्यथितम्। ततः धर्मात्मा, मदोन्मत्तगजगामिनः सदृशः, कैलासशिखरप्रभः, मातुः प्रासादं अभ्यगच्छत्। स राजा गृहं प्रविश्य, यत्र संयतवीराः निवसन्ति, शोकार्तं सुमन्त्रं समीपस्थं दीनवद् दृष्टवान्। स्वयं अनार्तः सन्, तत्र शोकितान् जनान् प्रतीक्ष्य, राघवः स्मितपूर्वकं पितरं द्रष्टुं गच्छन्, पितृआज्ञां धर्मेण कर्तुम् इच्छन्। तस्मात् पूर्वं, महात्मा रामः, दुःखितं नृपं द्रष्टुं गन्तुं उद्यतः, तत्र सुमन्त्रं द्रष्ट्वा, क्षणं स्थित्वा, तं पितरं सूचयितुं सुमन्त्रं अपृच्छत्। पितृआज्ञासंरक्षणे दृढनिश्चयः राघवः सुमन्त्रं उवाच—"मम आगमनं नृपाय निवेदय।" ततः रामः, पद्मनयनः, श्यामः, अतुलः, महात्मा, सारथिं उवाच—"मम आगमनं पितरं निवेदय।" रामेण प्रेषितः स सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, शोकात् विक्षिप्तेन्द्रियं नृपं दीर्घं श्वसन्तं अपश्यत्। स भूमिपतिं रक्तार्कसदृशं, भस्माच्छन्नाग्निवत्, जलहीनसरोवरवत् अपश्यत्। सारथिः, दुःखितं रामायैव शोकयन्तं नृपं, बुद्धिमन्तं, किंचित् प्रमत्तं, प्रबोधयन्, अञ्जलिपुटेन वाक्यं उवाच। प्रथमं विजयं कामयित्वा, भयभीता, मंदस्वरा, स्निग्धवाणी, नृपं अभाषत। "द्वारि तव पुत्रः, पुरुषर्षभः, ब्राह्मणेभ्यः, सर्वस्वजनान् दत्त्वा, स्थितः। भवान् कुशलः भवतु—सत्यनिष्ठः रामः त्वां द्रष्टुम् इच्छति। स सर्वमित्राणां अनुमत्यां कृत्वा, त्वां द्रष्टुम् इच्छति। स महावनं गमिष्यति—सर्वराजगुणोपेतः, सूर्यरश्मिवत्, तं पश्य।" तं नृपं, सत्यवचनं, धर्मिष्ठं, सागरगम्भीरं, व्योमशुद्धं, प्रत्युवाच। "सुमन्त्र, याः सर्वा मम पत्न्यः, ताः आनय। तासां मध्ये राघवः मम सन्निधौ आगच्छतु।" सुमन्त्रः अन्तरगृहं गत्वा, स्त्रीभ्यः उवाच—"राजा त्वां आह्वयति, शीघ्रं गच्छत।" सुमन्त्रस्य वाक्यानुग्रहेण, सर्वाः स्त्रियः, पतिसंयुक्ताः, प्रासादं प्रति प्रयान्ति। तत्र त्रीशतार्धं स्त्रियः, ताम्राक्ष्यः, व्रतानि कृत्वा, कौसल्यां परितः, शनैः निर्जग्मुः। पत्नीः आगतान् दृष्ट्वा, राजा सारथिं उवाच—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" सुमन्त्रः रामं, लक्ष्मणं, मैथिलीं च, शीघ्रं नृपसन्निधिं प्रत्यगच्छत्। राजा, पुत्रं अञ्जलिपुटं समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा, दुःखितः, स्त्रीभिः परिवृतः, शीघ्रं आसनात् उत्थितः। नृपः, रामं दृष्ट्वा, वेगेन अभ्यधावत्; शोकात् अभिभूतः, तं प्राप्त्वा, भूमौ मूर्चितः पतितः। रामः, बलवान् लक्ष्मणः च, शोकात् मुमूर्छन्तं नृपं शीघ्रं उपगम्य, तं उद्धारयन्। राजगृहे सहस्रस्त्रीणां कलकलः, "रामः!" इति क्रन्दनं, भूषणनिनादेन सह, अभवत्। रामः लक्ष्मणं च, हस्ताभ्यां आलिङ्ग्य, सीतया सह, शोकात् अश्रुपूर्णं नृपं शय्यायां स्थापयन्। ततः क्षणं रामः, राजा चेतनां प्राप्तं दृष्ट्वा, अञ्जलिपुटः, अश्रुपूरितनेत्रः, दुःखसागरः, भाषत्— "त्वाम् अनुमन्ये, महराज, अस्माकं स्वामिन्; दण्डकवनं गच्छन्, मम सुखमुपलभस्व। लक्ष्मणस्य अनुमतिं ददातु, सीता च मम अनुसरतु; बहून्यर्थानि नियच्छन्ति, तौ स्थातुम् न इच्छतः। सर्वेषां अनुमतिं ददातु, मानदः, दुःखं त्यज; लक्ष्मणं, माम्, सीतां च, प्रजापतिरिव पुत्रान्।" रामः, नृपस्य शोकमुक्तां अनुमतिं प्रतीक्ष्य, वनवासं प्रति नृपं अपृच्छत्। राजा तम् उवाच— "राघव, कैकेय्याः वरमोहितः, अहं बद्धः; त्वमेव अद्य अयोध्यायां राजा भव, मां निगृह्य।" एवं रामायणस्य एते श्लोकाः एकस्मिन् स्निग्धे, श्रद्धायुक्ते, प्रवाहेण कथा रूपेण उपनिबद्धाः।