समुद्रे निहितानि रत्नानि, भग्नाङ्गणानि, सञ्चितं धनं धान्यं च, एतानि सर्वाणि निरर्थकानि भवन्तु, इत्येव जनाः शपथं कुर्वन्ति स्म। धूलिना आवृतानि, देवैः परित्यक्तानि, मूषिकाभिः समन्तात् विचरद्भिः छिद्रैः पूरितानि भवन्तु। जलधूमरहितानि, अशौचानि, नष्टकर-यज्ञानुष्ठानमन्त्रहोमजपानि भवन्तु। तीक्ष्णेन ऋतुनाऽपि भग्नानि, भग्नपात्राणि, अस्माभिः परित्यक्तानि, एतानि गृहाणि कैकेयी स्वीकुर्यात्। यत्र यत्र राघवः गच्छेत्, स एव वनः नगरं भवतु; अस्माभिः परित्यक्तं नगरं वनं भवतु। ये च उष्ट्रमृगपक्षिणः गिरिसानुषु वसन्ति, गजानां सिंहानां च भयात् ते वनेभ्यः पलायन्तां। यद् अस्माभिः परित्यक्तं, तद् ते गृह्णन्तु; यद् अस्माभिः अधिष्ठितं, तत् परित्यजन्तु—तृणमांसफलमृगपक्षिणां भूमिम्। कैकेयी पुत्रबन्धुभिः सह एतानि गृहाणि स्वीकुर्यात्; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसाम। एवं बहवः जनाः विविधानि वचनानि राघवाय निवेदयामासुः, तानि श्रुत्वापि तस्य मनः न चचाल। ततः धर्मात्मा सः, मदोन्मत्तगजगमनो, मातुः महलम् अभ्यगच्छत्, कैलासशिखरप्रभः। सः राजगृहं प्रविश्य, यत्र शास्त्रशूराः निवसन्ति, सुमन्त्रं समीपस्थितं शोकदीनं दृष्टवान्। स्वयम् अनवस्थितः सन्, तत्र शोकाकुलान् जनान् प्रतीक्ष्य, स्मितपूर्वकं पितरं द्रष्टुं प्रस्थितः, धर्मानुसारं तस्याज्ञां पालयितुं कामयन्। ततः, दुःखितं राजानं द्रष्टुं यायात् इति सुमन्त्रं दृष्ट्वा, क्षणमात्रं तत्र तिष्ठन्, इक्ष्वाकुसुतः महात्मा रामः तं सुमन्त्रं इदम् अब्रवीत्—पितुः आज्ञायाः प्रति भक्त्या, वनप्रवेशे दृढनिश्चयः सन्—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" रामः, कमलनयनः, श्यामः, अतुलः, महात्मा, सुमन्त्रं इत्युक्त्वा—"पितरं मम आगमनं निवेदय"—इति अवदत्। ततः सुमन्त्रः शीघ्रं प्रविश्य, दुःखेन विवेल्लितेन्द्रियं, दीर्घनिःश्वसितं राजानं ददर्श। सः पृथिवीपतिं सूर्यं इव रक्तं, भस्मना आवृतं वह्निमिव, शोषितसरः सरोवरमिव दृष्टवान्। सुमन्त्रः, दुःखेन क्लिष्टचित्तं, केवलं रामदुःखेन प्रविष्टमनसम्, तं राजानं प्रबोधयन्, अञ्जलिं कृत्वा वाक्यम् अवदत्। प्रथमं जयशब्देन राजानं अभिवाद्य, भयभीतेन मृदुना स्वरहेन सुमन्त्रः इदम् उवाच—"द्वारि तव पुत्रः पुरुषर्षभः तिष्ठति, ब्राह्मणेभ्यः सर्वभृत्येभ्यः च धनं दत्त्वा। भवतः कल्याणं भवतु! सत्यधृतिः रामः त्वां द्रष्टुम् इच्छति; सर्वमित्रैः अभिवाद्य, त्वां द्रष्टुम् इच्छति। सः महावनं गमिष्यति—सर्वराजगुणैः भूषितः, किरणैः युक्तः सूर्य इव, त्वं तं पश्य।" ततः सः सत्यवादी धर्मात्मा, सागरगम्भीरः, नभःशुद्धः राजा प्रत्युवाच—"सुमन्त्र! मम सर्वाः पत्न्यः याः इह सन्ति, ताः आनय। ताभिः परिवृतः राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरद्वारम् गत्वा, ताः स्त्रियः उवाच—"राजा भवतीः आह्वयति; विलम्बं विना तत्र गच्छन्तु।" इति। सुमन्त्रस्य वचनेन, राजाज्ञां श्रुत्वा, सर्वाः स्त्रियः तं महलम् अगच्छन्। तत्र तिस्रः अर्धशतानि च, ताम्रलोचनाः, व्रतानि कृत्वा, कौसल्यां मृदुं परिवृत्य, निर्जग्मुः। पत्नीः प्राप्ताः दृष्ट्वा राजा, सुमन्त्रं उवाच—"सुमन्त्र! मम पुत्रं आनय।" सः सारथिः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा शीघ्रं पृथिवीपतिं प्रति प्रस्थितः। राजा, अञ्जलिं कृत्वा आगच्छन्तं पुत्रं दृष्ट्वा, शीघ्रं आसनात् उत्थाय, दुःखितः, स्त्रीभिः परिवृतः, त्वरया रामं प्रति अगच्छत्। दुःखात् अभिभूतः, तं प्राप्त्वा भूमौ मूर्च्छितः पपात। रामः महाबलश्च लक्ष्मणश्च शीघ्रं दुःखेन मूर्च्छितं राजानं समीपं जग्मतुः। राजमहले सहस्राणि स्त्रीणां विलपन्तीनां "हा राम" इति शब्दः भूषणध्वनिसंयुक्तः उत्पपात। रामः लक्ष्मणश्च पितरं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, सीतया सह, शोकपरिप्लुतं राजानं शय्यायां उपवेशयन्। क्षणमात्रं तिष्ठन्, राजा चेतनां प्राप्तं दृष्ट्वा, रामः अञ्जलिं कृत्वा, अश्रुपूरितलोचनः, शोकसागरपरिप्लुतः, इदम् उवाच—"महाबाहो राजन्, सर्वेषां नः स्वामिन्, अहम् दण्डकारण्यं गच्छन् त्वां प्रणमामि; पुनः मां कुशलं पश्य।" "लक्ष्मणस्य अनुमतिं ददातु, सीता च मया सह वनं गच्छतु; बहुभिः युक्तकारणैः रोद्धुम् इच्छता अपि, तौ स्थातुं न इच्छतः।" "सर्वेषां नः अनुमतिं ददातु, मानद, शोकं विसृज्य—लक्ष्मणस्य, मम, सीतायाश्च, यथा प्रजापतिः स्वसुतान् विसृजति।" एवं रामः, पितुः अशोकाम् अनुमतिं प्रतीक्ष्य, तं पश्यन्, राजा तस्य वनवासं प्रति वचनं उवाच।