राघवः पुरुषश्रेष्ठः करुणया, दयया, विद्यया, सदाचार्येण, आत्मनिग्रहेण, शमेन च षड्भिः गुणैः शोभते स्म। तस्य दुःखेन जनाः अत्यन्तं संतप्यन्ते, यथा जलचराः ग्रीष्मे शुष्कसरोवरैः पीड्यन्ते। समग्रं जगत् अपि अस्य लोकाधिपस्य क्लेशेन संतप्तम्, यथा पुष्पफलसमृद्धवृक्षः मूलघातेन हन्यते। स एव खलु मानवजातेर् मूलम्, धर्मस्य सारः, तेजस्वी च; पुष्पफलपर्णशाखाः अन्ये जनाः इव दृश्यन्ते। तस्मात् लक्ष्मणमिव वयं अपि शीघ्रं राघवम् अनुव्रजाम, स्वदारैः स्वबन्धुभिः सह यत्र यत्र सः गच्छेत्। उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखयोः एकत्वेन, धर्मात्मानं रामं वयम् अनुयाम। सागरसंचितं रत्नम्, भग्नाङ्गणं, संहृतं वित्तधान्यं च, सर्वं निःस्वमस्तु। धूलिधूसरितानि, देवैः परित्यक्तानि, मूषिकैः आकुलितानि, छिद्रयुतानि भवनानि स्युः। जलधूमरहितानि, अमर्षितानि, नष्टकरव्यययज्ञमन्त्रहोमस्वाध्यायानि च भवनानि भवन्तु। क्रूरऋतुविनिर्दलितानि, भग्नपात्राणि, अस्माभिः परित्यक्तानि—कैकेयी तानि गृहाणि स्वीकुर्यात्। यत्र यत्र राघवः गच्छेत्, तत्र वनं नगरी भवतु; अस्माभिः परित्यक्ता अयं नगरः वनं भवतु। सर्वे बिलाशयाः, गिरिकन्दरनिवासिनः पशवः, विहगाः, गजसिंहादयः अपि अस्मद्भयात् वनात् पलायन्ताम्। येन येन वयं उपयुज्याम, तदन्ये परित्यज्य, येन वयं परित्यजेम, तदन्ये उपयुञ्जीरन्—तृणमांसफलमृगपक्षियुक्तं देशम्। कैकेयी स्वपुत्रबन्धुभिः सह तानि गृहाणि स्वीकुर्यात्; वयं सर्वे राघवसहिताः वने सुखेन वसेम। एवं बहवः जनाः विविधानि वचांसि राघवाय श्रावयन्तः, तानि श्रुत्वा अपि तस्य मनः न चलितम्। ततः धर्मात्मा, मदगजगमनेन सदृशः, कैलासशिखरप्रभः, मातुः महलम् अगच्छत्। स राजा भवनं प्रविश्य, यत्र विनीतवीराः वसन्ति, समीपे शोकार्तं सुमन्त्रं दीनं दृष्ट्वा स्थितम्। स स्वयम् अनार्तः सन्, तत्र शोकार्तजनान् प्रतीक्ष्य, स्मितपूर्वकं पितरं द्रष्टुं प्रायात्, धर्मानुसारं पितुः शासनं कर्तुम् इच्छन्। ततः, दुःखितं नृपतिं द्रष्टुं प्रवृत्तः, महात्मा इक्ष्वाकुनन्दनः रामः, तत्र स्थितं सुमन्त्रं दृष्ट्वा क्षणं तिष्ठन्, तं पितरं निवेदयितुं सुमन्त्रं अपृच्छत्। पितुः शासननिष्ठया, वनप्रवेशाय दृढनिश्चयः सः राघवः सुमन्त्रं उवाच—"मम आगमनं नृपतये निवेदय।" एवम् अध्यायस्य चतुस्त्रिंशः श्लोकः श्रोतव्यः। ततः कमललोचनः, श्यामः, अनुपमः, महात्मा रामः सारथिं प्राह—"मम पितरं निवेदय—अहमत्रास्मि।" रामेण प्रेषितः स सारथिः शीघ्रं प्रविश्य दुःखविह्वलितेन्द्रियं नृपतिं दीर्घनिःश्वसितं दृष्टवान्। स भूमिपतिं रक्तायमिव सूर्यं, धूमाच्छन्नमिव वह्निं, जलरहितमिव सरः अपश्यत्। स सारथिः, दुःखेन व्याकुलचित्तं, केवलं रामस्य शोकं कुर्वन्तं, राजानं बोधयन्, अञ्जलिं कृत्वा वाक्यम् अब्रवीत्। सर्वप्रथमं जयशब्देन नृपतिं नमस्कृत्य, भीतया मंदया मृदुया च वाचा तं उवाच—"द्वारि तव पुत्रः पुरुषर्षभः तिष्ठति, ब्राह्मणेभ्यः स्वजनभ्यश्च दानं दत्त्वा।" "स्वस्ति ते अस्तु! सत्यनिष्ठं रामं पश्य; सः सर्वमित्रगणं विसृज्य त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" "सः महद्वनं गमिष्यति—तम् पश्य, राजगुणैः समलंकृतं, सूर्यं रश्मिभिरिव।" तं नृपतिं, सत्यवादीं, धर्मिष्ठं, समुद्रगम्भीरं, व्योमवत् शुद्धं च, सः प्रत्युवाच—"सुमन्त्र! याः याः मम भार्याः उपस्थिताः, ताः सर्वाः आनय; ताभिः परिवृतः राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।" स सुमन्त्रः अन्तःपुरं गच्छन् स्त्रीणां प्रति उवाच—"राजा भवतीः आह्वयति; शीघ्रं तत्र गच्छत।" राजाज्ञया सुमन्त्रेण संबोधिताः, सर्वास्ताः स्त्रियः स्वामिनः शासनं प्राप्य तं महलम् ययुः। तत्र त्रीणि शतानि अर्धशतम् च, ताम्रलोचनाः, व्रतनिष्ठाः स्त्रियः, कौसल्यां मृदुं परिवृत्य निर्जग्मुः। तासु आगतेषु, राजा ताः निरीक्ष्य, सारथिम् उवाच—"सुमन्त्र! मम पुत्रं आनय।" सारथिः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा शीघ्रं भूमिपतेः समीपं जगाम। राजा पुत्रं प्राञ्जलिं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, शीघ्रं आसनात् उत्थाय, स्त्रीभिः परिवृतः, दुःखितः अभवत्। नराधिपः रामं दृष्ट्वा शीघ्रं तं प्रति धावन्, शोकाभिभूतः तं गत्वा भूमौ मुमोह। रामः बलवान् लक्ष्मणश्च शीघ्रं दुःखितं, मूर्च्छितसदृशं राजानं उपगच्छताम्। सहस्राणां स्त्रीणां कोलाहलः राजमहति उत्पन्नः—"हा राम!" इति क्रन्दनं भूषणनिस्वनेन सह मिश्रितम्।