सीता तु दिव्यगन्धलेपनरक्तचन्दनाभ्यङ्गसेवना, शीघ्रमेव ऋतुशीतातपप्रभावेन वर्णं त्यक्ष्यति। अद्य नूनं दशरथो राजा किञ्चिद्भूतवेधित इव भाषते, न हि प्रियं पुत्रं राजा निर्वासयितुमर्हति। अवगुणसम्पन्नस्यापि पुत्रस्य निर्वासो न सम्भवति, किं पुनः यस्य केवलं आचरणेन एव जगत् जितम्। दया, सौशील्यम्, विद्या, सदाचारः, आत्मनिग्रहः, शमश्च—एते षड्गुणाः पुरुषर्षभस्य राघवस्य शोभां वहन्ति। तस्मात् तस्य दुःखेन महाजनः अतिव्यथितः, यथा जलचराः ग्रीष्मे शुष्कसरोदकेन क्लिश्यन्ते। यथा पुष्पफलसमृद्धवृक्षस्य मूलव्यसनात् समग्रं वृक्षरूपं व्यथते, तथा लोकोऽपि अस्य नाथस्य दुःखेन पीड्यते। स एव मानवमूलं धर्मसारं तेजस्विनं च, अन्ये जनाः पुष्पफलपत्रशाखाः इव तस्यैव अंशाः। अतः लक्ष्मणवत् शीघ्रं वयम् अपि भार्याबन्धुभिः सह राघवस्य यत्र गतिः, तत्र गच्छामः। उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, हर्षशोकयुताः वयं धर्मात्मानं रामं अनुसरामः। समुद्रनिधिगतं रत्नं, भग्नप्राकारं, सञ्चितं धनधान्यं च—एतानि सर्वाणि निःस्वमूल्यानि भवन्तु। रजसा आवृतानि, देवैः परित्यक्तानि, शशकविवरैः पूरितानि, शीघ्रगमशशकसंवृतानि भवन्तु। अपः धूमः च विहीनानि, मालिन्येन दूषितानि, नष्टकरव्यापारयज्ञमन्त्रहोमजपानि भवन्तु। कठोरऋतुविभग्नानि, भग्नपात्राणि, अस्माभिः परित्यक्तानि—एतानि गृहाणि कैकेयी स्वीकुर्यात्। यत्र राघवः गच्छति, तत्र एव वनं नगरी भवतु; अस्माभिः परित्यक्ता अयोध्या वनं भवतु। ये वनगुहावासिनः, पशवः पक्षिणश्च, गजानिकपशवः अपि, अस्मान् दृष्ट्वा भयात् पलायन्ताम्। येन त्यक्तं, यत्र वयम् वसामः, तद् एव ते गृह्णीयुः, तदन्यत् परित्यजन्तु; तृणमांसफलमृगपक्षिसम्पन्नं देशं वयम् स्वीकुर्यामः। कैकेयी स्वपुत्रबान्धवैः सह तानि गृह्णातु; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसामः। एवं बहवः जनाः विविधानि वचनानि राघवाय ऊचुः, तानि श्रुत्वा अपि तस्य मनः न चचाल। ततः स धर्मात्मा, मदगजगमनेन समन्वितः, कैलासशृङ्गसमप्रभः, मातुः प्रासादं जगाम। स राजगृहं प्रविश्य, यत्र धर्मयुक्ता वीराः निवसन्ति, सुमन्त्रं समीपस्थं शोकसन्तप्तं दृष्टवान्। स्वयम् अव्यथितोऽपि, तत्र शोकातुरजनान् प्रतीक्ष्य, स सस्मितं रामः पितरं द्रष्टुम् अगच्छत्, धर्मानुसारं पितुः शासनं कर्तुम् इच्छन्। तस्मात् पूर्वं, स महात्मा इक्ष्वाकुनन्दनः रामः, दुःखार्तं राजानं द्रष्टुं यावत् प्रयाति, तावत् सुमन्त्रम् अपश्यत्, स च पितरं निवेदयितुं तत्र स्थितः। पितुः शासनानुरोधात्, वनप्रवेशे दृढनिश्चयः, राघवः सुमन्त्रम् उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" एवं चतुस्त्रिंशत्तमेऽध्याये श्लोकः श्रूयताम्। ततः स महाबाहुः, नीलोत्पलदलायताक्षः, अतुलप्रभवांश्च, सुमन्त्रम् इदं वचनम् उवाच—"मम आगमनं पित्रे निवेदय।" रामस्याज्ञया सुमन्त्रः शीघ्रं प्रविश्य, दुःखेन संविग्नेन्द्रियं, दीर्घनिःश्वाससमन्वितं राजानं अपश्यत्। स भूमिपतिं रक्ताभमिव आदित्यं, धूमच्छन्नमिव अग्निं, निर्जलसरोवरमिव च अपश्यत्। सुमन्त्रः, राजानं प्रमुदितबुद्धिं सन्तप्तचित्तं च जागरयन्, अञ्जलिं कृत्वा, शोकग्रस्तं रामविषये एव, इदं वचनम् उवाच। प्रथमं सुमन्त्रः जयाशिषा सह राजानं प्रणम्य, भीतस्वरः मन्दगम्भीरवाचा, सान्त्वनपूर्वकं वचनम् उवाच। "द्वारि ते नरसिंहः पुत्रः स्थितः, ब्राह्मणैः सर्वैः च स्वबन्धुभिः सह द्रव्यम् दत्तम्।" "स्वस्ति ते अस्तु! सत्यप्रतिज्ञः रामः त्वां द्रष्टुम् इच्छति। सर्वमित्रैः सह विदायां कृत्वा त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" "स महावने गमिष्यति; तम्, सर्वराजगुणैः अलंक्रान्तं, किरणैरिव आदित्यं, पश्य।" तं तु सत्यवादी धर्मात्मा, सागरगम्भीरः, व्योम्नः शुद्धिसमः, राजा प्रत्युवाच। "सुमन्त्र! याः मम पत्न्यः उपस्थिताः, ताः सर्वाः आनय; ताभिः परिवृतः राघवम् द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं प्रविश्य, ताः स्त्रियः उवाच—"राजा भवतीः आह्वयति, शीघ्रं तत्र गच्छत।" राजाज्ञया सुमन्त्रेण एवमुक्ताः, ताः सर्वाः स्वामीशासनं गृह्य, राजगृहं प्रति प्रययुः। तत्र काञ्चननेत्राः, व्रतानुष्ठिताः, त्रिशतत्रिंशद् स्त्रियः कौशल्यां परितः परिवृत्य, शनैः गच्छन्ति स्म। ताः पत्न्यः आगताः दृष्ट्वा, राजा सुमन्त्रम् उवाच—"सुमन्त्र! मम पुत्रं आनय।" सुमन्त्रः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च गृहीत्वा शीघ्रं भूमिपतेः समीपं जगाम। राजा तु पुत्रं अञ्जलिपुटेन समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, सत्रियसमावृतः, दुःखेन शीघ्रं आसनात् उत्थितः।