या सा सीता या पूर्वं नभःचरैः अपि द्रष्टुं न शक्या आसीत्, सा अद्य राजमार्गे सर्वैः जनैः दृष्टा जाता। या सीता गन्धयुक्तैः तैलैः रक्तचन्दनचूर्णेन च अभ्यस्ता आसीत्, सा शीघ्रं ऋतूनां उष्णशीतलैः स्पर्शैः वर्णं हानिष्यति। नूनं अद्य दशरथराजा किञ्चित् प्रेतात्मना इव भाषते, न हि राजा प्रियं पुत्रं निर्वासयेत्। दोषरहितस्य अपि पुत्रस्य निर्वासनं न सम्भवेत्, किं पुनः यस्य आचरणेन एव जगत् जितम्। दया, सौजन्यं, विद्या, सदाचारः, आत्मनिग्रहः, शमश्च—एतानि षड्गुणानि पुरुषश्रेष्ठस्य राघवस्य भूषणानि। तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः महता शोकसम्पीडिताः, यथा जलचराः ग्रीष्मे शुष्कसरोवराः क्लिश्यन्ति। यथा कस्यचित् मूलस्य विकारात् पुष्पफलपत्रशाखिनः वृक्षाः क्लिश्यन्ते, एवं लोकोऽपि अस्य लोकनाथस्य दुःखेन पीड्यते। सः एव मानवमूलं धर्ममूलं तेजस्वि च, अन्ये जनाः पुष्पफलपत्रशाखाः इव। अतः लक्ष्मणवत् शीघ्रं वयं सर्वे भार्याभिः बन्धुभिश्च सह राघवम् अनुसराम, यत्र यत्र सः गच्छेत्। उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखयोः एकत्वेन वयं रामं धर्मात्मानं अनुसराम। समुद्रनिधौ स्थितानि रत्नानि, भग्नानि प्राकाराणि, सञ्चितं धनधान्यं—एतत् सर्वं निरर्थकं भवतु। धूलिना आच्छादितानि, देवैः परित्यक्तानि, मूषकैः छिद्रयुक्तानि भवनानि भवन्तु। जलधूमरहितानि, अशुद्धानि, विहीनयज्ञमन्त्रहोमस्वाध्यायानि, भग्नपात्राणि, अस्माभिः परित्यक्तानि—एतानि गृहाणि कैकेयी स्वीकुर्यात्। यत्र राघवः तत्र वनं पुरी भवतु, अस्माभिः परित्यक्ता पुरी वनं भवतु। सर्वे बिलाशया मृगपक्षिणः, गजसिंहादयश्च, अस्मद्भयात् वनानि परित्यज्य पलायन्ताम्। ये च वयं त्यजेम, तानि ते गृह्णीयुः; ये च वयं वसाम, तानि ते परित्यज्य गच्छेयुः—तृणमांसफलपशुपक्षिसम्पन्नं देशम्। कैकेयी पुत्रबन्धुभिः सह तानि गृहाणि स्वीकुर्यात्; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसाम। एवं राघवः बहूनां जनानां विविधं वचनं श्रुत्वा अपि, न चित्तेन कम्पितः सन् स्थितः। ततः धर्मात्मा सः, मत्तगजेन्द्रगमनः, कैलासशिखरप्रतिमः, मातुः प्रासादं जगाम। सः राजगृहं प्रविश्य, यत्र नियमशीलाः वीराः वसन्ति, सुमन्त्रं दुःखितं समीपे स्थितं अपश्यत्। स्वयम् अनापन्नः सन् अपि, दुःखितजनान् तत्र प्रतीक्ष्य, रामः स्मितपूर्वकं पितरं द्रष्टुं जगाम, तस्य आज्ञां धर्मेण पालनाय। ततः, इक्ष्वाकुनन्दनः महात्मा रामः, दुःखार्तं पितरं द्रष्टुं यथावत् गन्तुम् उद्यतः, सुमन्त्रं तत्र स्थितं दृष्ट्वा क्षणं तस्थौ, तं पितरं प्रति निवेदयितुं सुमन्त्रः आगच्छेत् इति चिन्तयन्। पितुः आज्ञां प्रति अनन्यभक्तः, वनं गन्तुं दृढनिश्चयः सः राघवः सुमन्त्रणं उवाच—"मम आगमनं नृपाय निवेदय।" ततः चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। तदा रामः, कमलनयनः, श्यामः, अप्रतिमः, महात्मा, सारथिम् उवाच—"मम आगमनं पितरं प्रति निवेदय।" रामस्य आज्ञया सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, दुःखेन क्लिष्टेन्द्रियं, गाढं श्वसन्तं नृपं अपश्यत्। सः भूमिपतिं अपश्यत्, सूर्यं रक्ताभं इव, भस्मन्यस्तं वह्निमिव, जलहीनं सरः इव। सारथिः, बुद्धिमन्तं अपि, दुःखेन विक्षिप्तचित्तं नृपं बोधयन्, अञ्जलिं कृत्वा, राममात्रं शोकयन्तं नृपं इदं वचनं उवाच। आदौ जयशब्देन नृपं प्रणम्य, भीतया, मन्दया, मृदुया च वाचा उवाच—"द्वारि तव पुत्रः पुरुषर्षभः तिष्ठति, ब्राह्मणैः सर्वैः स्वजनैश्च दत्तधनः।" "भवतः कुशलं भूयात्। सत्यप्रतिज्ञः रामः त्वां द्रष्टुम् इच्छति। सर्वैः मित्रैः सम्यक् अनुमन्य, अधुना त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" "सः महावनं गमिष्यति—त्वं, भूमिपते, सर्वराजगुणोपेतं सुतं सूर्यरश्मिमिव, पश्य।" तं सत्यवादी धर्मात्मा, सागरगम्भीरः, नभःशुद्धः नृपतिः प्रत्युवाच। "सुमन्त्र, ये मम पत्न्यः उपस्थिताः, ताः सर्वाः आनय। ताभिः परिवृतः अहम् राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं प्रविश्य, स्त्रीभ्यः उवाच—"राजा भवतीः आह्वयति; शीघ्रं तत्र गच्छत।" राजाज्ञया सुमन्त्रेण एवमुक्ताः, सर्वाः स्त्रियः स्वामिनः आज्ञाम् लब्ध्वा तं प्रासादं ययुः। त्रयश्च अर्धशतं च ताः ताम्रलोचनाः, व्रतानुष्ठिता, कौसल्यां परितः सान्त्वयन्त्यः निर्जग्मुः। पत्नीः आगतान् दृष्ट्वा राजा सारथिम् उवाच—"सुमन्त्र, मम पुत्रं आनय।" सारथिः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च आदाय शीघ्रं भूमिपतेः समीपं जगाम।