सर्वे जनाः तत्र समागताः, राघवस्य धर्मनिष्ठायाः महत्त्वं विदित्वा, तस्य दुःखेन अत्यन्तं क्लेशिताः आसन्। स राजा, यः राज्यस्य स्वादुं जानाति, सुखानां निधिः च, धर्मस्य प्रति श्रद्धया कदापि मिथ्यावचनं न करोति। सा सीता, या पूर्वं आकाशगमि-भूतैः अपि अदृश्यता, अद्य राजमार्गे जनैः दृष्टा। गन्धयुक्तैः लेपैः रक्तचन्दनैः च अभ्यस्ता सीता, शीघ्रं ऋतूनां उष्ण-शीत-प्रभावेन वर्णं हानिं गमिष्यति। नूनं अद्य दशरथः प्रेतात्मना इव भाषते; राजा कदापि प्रियं पुत्रं निर्वासयितुं न अर्हति। गुणहीनस्य अपि पुत्रस्य निर्वासनं न स्यात्; तर्हि यस्य आचारः एव जगत् जितवान्, तस्य कथं निर्वासनम्? दया, सौहार्दं, विद्या, सदाचारः, आत्मसंयमः, शमः—एते षड्गुणाः राघवस्य, पुरुषश्रेष्ठस्य, भूषणानि। तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः ग्रीष्मे शुष्क-सरोवरस्थ जलचराणां यथा क्लेशिताः। इमं जगत्पतिं क्लेशेन समस्तं जगत् पीडितम्, मूल-क्षतस्य पुष्प-फल-सम्पन्नवृक्षस्य यथा। स एव मानवस्य मूलम्, धर्मस्य सारः, तेजसा दीप्तः; पुष्पाणि, फलानि, पत्राणि, शाखाः च अन्ये जनाः। अतः लक्ष्मणं यथा, शीघ्रं राघवम् अनुसराम, पत्न्यः बन्धवः च सह, यत्र यत्र स गच्छेत्। उद्यानानि, क्षेत्राणि, गृहाणि परित्यज्य, सुख-दुःखयोः एकत्वेन, रामं धर्मात्मानं अनुसराम। समुद्रे निहितं धनम्, भग्नं प्राङ्गणं, संगृहीतं वित्तं धान्यं च, सर्वं मूल्यरहितं स्यात्। धूलिना आच्छादितं, देवैः परित्यक्तं, मूषकैः आकुलं, तेषां बिलैः पूरितम्। जल-धूम-रहितं, शौच-विहीनं, नष्ट-कर-यज्ञ-मन्त्र-हविष-स्वाध्याययुक्तम्। कटिन ऋतुना भग्नं, भग्न-पात्रं, अस्माभिः परित्यक्तं—कैकयी तानि गृहाणि स्वीकरोतु। यत्र राघवः गच्छेत्, तत्र वनं नगरी भवतु; अस्माभिः परित्यक्तं नगरी वनं भवतु। सर्वे बिल-जन्तवः, गिरि-श्वापद-पक्षिणः, गज-सिंहाः अपि, अस्मान् दृष्ट्वा वनात् पलायन्तु। यद् अस्माभिः त्यक्तं, तद् ते गृह्णन्तु; यत्र वयम् वसामः, तद् ते परित्यजन्तु—तृण-मांस-फलयुक्तं, वन्य-पशु-पक्षिणः च। कैकयी पुत्रैः बन्धुभिः सह गृहं गृह्णातु; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसाम। एवं राघवः बहुजनैः उक्तानि विविधानि वचनानि श्रुत्वा, मनः न चलितम्। ततः धर्मात्मा, मदोन्मत्त-महागजगमनः, कैलासशिखर-सदृशः, मातुः महलम् अगच्छत्। राजगृहं प्रविश्य, यत्र यशस्विनः वीराः वसन्ति, सुमन्त्रम् दुःखितम् समीपस्थम् अपश्यत्। स्वयम् दुःखितः न सन्, तत्र दुःखितान् जनान् प्रतीक्ष्य, स्मितं कृत्वा, रामः पितरम् द्रष्टुं अगच्छत्, धर्मानुसारम् पितुः आदेशं कर्तुम् इच्छन्। ततः, इक्ष्वाकु-नन्दनः, महात्मा रामः, दुःखितं राजानं द्रष्टुं यायात्, किंतु तस्मात् पूर्वम्, सुमन्त्रम् पितरम् सूचयितुं तत्र स्थितम् दृष्ट्वा, क्षणं तिष्ठन्। पितुः आदेशे भक्त्या, वनं प्रविष्टुं दृढनिश्चयः सन्, राघवः सुमन्त्रम् उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" ततः चतुर्थी अध्यायः श्रूयताम्। तदनन्तरं, पद्माक्षः, श्यामः, अनुपमः, महात्मा रामः, सारथिम् उवाच—"मम आगमनं पितरम् निवेदय।" रामस्य आज्ञया, सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, शोकात् विक्षिप्तेन्द्रियं, गभीरं श्वासं कुर्वन्तम् राजानम् अपश्यत्। स भूमिपतिं सूर्यस्य रक्तता, अग्नेः भस्मच्छन्नता, जलरहितस्य सरः इव अपश्यत्। तं राजानम्, यः अत्यन्तं बुद्धिमान्, किंतु मनसा अत्यन्तं विक्षिप्तः, सारथिः, अञ्जलिं कृत्वा, जागरयन्, रामस्य दुःखमेव चिन्तयन्तम्, अब्रवीत्। प्रथमतः, सारथिः जयकामनया राजानं नमस्कृत्य, भीतया, मन्दया, मृदुया च वाचा अब्रवीत्। "द्वारस्थः तव पुत्रः, पुरुषसिंहः, ब्राह्मणैः सर्वैः च स्वजनैः दत्तं धनम्।" "सर्वं कुशलम्! सत्यनिष्ठः रामः त्वां द्रष्टुम् इच्छति। सर्वैः मित्रैः सपरित्यज्य, त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" "स महावनं गमिष्यति—द्रष्टुम् इच्छ—सर्वराजगुणैः भूषितः, सूर्यः किरणैः यथा।" सत्यवादी, धर्मात्मा, गम्भीरः, शुद्धः, राजा तं प्रत्युवाच। "सुमन्त्र! याः मम पत्न्यः उपस्थिताः, ताः सर्वाः आनय। तासां मध्ये राघवम् द्रष्टुम् इच्छामि।" सुमन्त्रः अन्तःपुरं गत्वा, स्त्रीभ्यः उक्तवान्—"राजा त्वां आह्वयति; विलम्बं विना तत्र गच्छ।" राज्ञः आज्ञया, सुमन्त्रेण उक्ताः, सर्वाः स्त्रियः तं महलम् गच्छन्त्यः, स्वामी-आज्ञां प्राप्य। त्रिसप्ततिः अर्धश्च स्त्रियः, ताम्राक्ष्यः, व्रतम् कृत्वा, कौसल्यां समन्ततः गृहीत्वा, शनैः निर्जग्मुः। तासु आगच्छन्तीषु, राजा ताः दृष्ट्वा, सारथिम् अब्रवीत्—"सुमन्त्र! मम पुत्रम् आनय।