ततः द्वाभ्यां सेवकाभ्यां शस्त्राणि वहमानानि, सीता च माल्याभरणैः भूषिता, तत्र तयोः सह रामः दीप्तिमान् बभौ। तदनन्तरं लोकाः रामस्य दर्शनाय प्रासादेषु, महलिषु, स्तम्भाग्रेषु च आरोहन्। तत्र नगरमार्गाः जनसमूहैः पूर्णाः आसन्, यत्र गच्छन् राघवः दुःखितैः जनैः गृहेषु छद्मस्थैः दृष्टः। रामं भ्रातृणा सह पद्भ्यां गच्छन्तं सीतया च सह दृष्ट्वा, जनाः शोकविगलितहृदयाः नानावचनानि ऊचुः। यस्य महती चतुर्विधा सेना पूर्वं अनुगता, तत्र केवलं लक्ष्मणः अनुगच्छति, सीता च तेन सह। यः राज्यसुखस्य स्वादं ज्ञातवान्, महत् सुखानां कारणः च, धर्मस्य प्रति कदापि मिथ्यावचनं न उवाच। या पूर्वं व्योमचरैः अपि न दृष्टा, आजि राजमार्गे जनाः सीतां पश्यन्ति। या सुगन्धितैः लेपैः रक्तचन्दनेन च उपचरिता, सा शीघ्रं ऋतुपरिवर्तनस्य उष्णशीतयोः प्रभावेण वर्णं ह्रासयिष्यति। नूनं अद्य दशरथः कस्यचित् ग्रहग्रस्तः इव वदति; राजा हि प्रियम् पुत्रम् निष्क्रान्तुम् न अर्हति। गुणहीनस्य अपि पुत्रस्य निष्क्रान्तिः न स्यात्; किं पुनः यस्य आचारः एव जगत् विजितवान्। दया, सौम्यता, विद्या, सदाचारः, आत्मसंयमः, शमः च—एते षड्गुणाः राघवम् पुरुषश्रेष्ठम् शोभयन्ति। तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः महतीं क्लेशं अनुभवन्ति, यथा जलचराः ग्रीष्मे सरसां क्षयेन पीड्यन्ते। सर्वं जगत् अस्य लोकनाथस्य दुःखेन पीड्यते, यथा पुष्पफलयुक्तः वृक्षः मूलदोषेण हानिम् अनुभवति। स एव मानवजातेर् मूलः, धर्मस्य सारः, तेजस्वी; पुष्पफलपत्रशाखाः अन्ये जनाः। तस्मात् लक्ष्मणवत् शीघ्रं राघवम् अनुगच्छाम, पत्निभिः बन्धुभिः सह यत्र स गच्छति। उपवनानि, क्षेत्राणि, गृहाणि च त्यक्त्वा, हर्षशोकसंयुक्ताः, रामं धर्मिष्ठम् अनुगच्छाम। समुद्रनिहितं रत्नं, भग्नं प्रांगणं, संचितं धनधान्यं च सर्वं मूल्यहीनं भवतु। धूलिना आवृतं, देवैः परित्यक्तं, मूषकैः व्याप्तं, तेषां बिलैः पूर्णम्। जलधूमहीनं, शुद्धिपराङ्मुखम्, नष्टकरसंकल्पयज्ञमन्त्रार्चनम्। तीक्ष्णऋतुव्यसनं, भग्नपात्रम्, अस्माभिः परित्यक्तं—एतानि गृहाणि कैकेयी स्वीकुर्यात्। यत्र राघवः गच्छति, तत्र वनं नगरं भवतु; अस्माभिः परित्यक्तं नगरं वनं भवतु। सर्वे बिलस्थाः, गिरिस्थपक्षिणः, पशवः, हस्तिसिंहाः अपि, वनानि अस्माकं भीत्या त्यजन्तु। येन त्यक्तं, तेन गृह्यते; येन उपगतम्, तेन त्यज्यते—तृणमांसफलानि, वनपशुपक्षिणः च। कैकेयी पुत्रैः बन्धुभिः सह गृहाणि स्वीकुर्यात्; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसाम। एवं राघवः जनैः उक्तानि नानावचनानि श्रुत्वा, तैः न चित्तं व्याकुलम् अभवत्। ततः धर्मात्मा गजमदगतिवत् तस्य मातुः प्रासादं कैलासशिखराभम् प्रविवेश। राजमहालयं प्रविश्य, यत्र संयतवीराः निवसन्ति, सुमन्त्रं दुःखितं समीपस्थं अपश्यत्। स्वयम् दुःखेन न अभिभूतः, तत्र दुःखितान् जनान् प्रतीक्ष्य, स्मितं कृत्वा, रामः पितरं द्रष्टुम् अगच्छत्, तस्य आज्ञां धर्मतः पालयितुम् इच्छन्। तस्य पूर्वम्, इक्ष्वाकुनन्दनः महात्मा रामः, दुःखितं नृपं द्रष्टुम् इच्छन्, सुमन्त्रं तत्र स्थितं दृष्ट्वा, क्षणं तस्थौ, यः तस्य पितरं सूचयितुं अभ्यागतः। पितृआज्ञायाः भक्त्या, वनप्रवेशे दृढनिश्चयः सन्, राघवः सुमन्त्रं उवाच—"मम आगमनं नृपाय सूचय।" तत्र चतुस्त्रिंशोऽध्यायः श्राव्यः। तदनन्तरं रामः, पद्मनयनः, श्यामः, अतुलः, महात्मा, सारथिं उवाच—"मम आगमनं पितरं सूचय।" रामस्य प्रेषितः सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, दुःखविह्वलितेन्द्रियं नृपं दीर्घश्वासं कृत्वा ददर्श। पृथिव्याः स्वामिनं सूर्यवत् रक्तं, अग्निवत् धूमाच्छन्नं, सरोवरवत् जलहीनम् अपश्यत्। दुःखेन मनः व्याकुलं नृपं, बोधयित्वा, सारथिः अञ्जलिं कृत्वा, रामदुःखेन मनः आकृष्टं नृपं, अवदत्। प्रथमं विजयशुभं नृपं प्रणम्य, भीतया, मन्दया, सौम्यया वाचा, सः अब्रवीत्। "द्वारि तव पुत्रः, पुरुषव्याघ्रः, ब्राह्मणेषु, सर्वेषु च आश्रितेषु, धनं दत्त्वा स्थितः।" "शुभं भवतु! सत्यनिष्ठः रामः त्वां पश्यतु। सर्वमित्रैः विदायाय, त्वां द्रष्टुम् इच्छति।" "सः महद् वनं गमिष्यति—पश्यैनम्, भूमिपते, सर्वराज्यगुणैः भूषितम्, सूर्येण रश्मिभिः यथा।" तदा सत्यवाक्यः, धर्मनिष्ठः, समुद्रसमः, व्योमवत् शुद्धः, राजा तम् प्रत्युवाच।