तत्र तु तस्यां राजधन्यां न कश्चिद् द्विजबन्धुर्भृत्यः कष्टजीवो वा कश्चिदसन्तुष्टोऽभूत्, यथायोग्यं दत्तमानसम्मानैः सर्वे तृप्ताः सन्तः। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायामयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः स राघवकुलनन्दनः रामः, वैदेह्या सहितः, विप्रेषु महद्द्रव्यम् वितीर्य लक्ष्मणेन सह पितरं द्रष्टुं प्रस्थितः। तयोः शस्त्राणि द्वावुपपन्नौ वहन्तौ, सीता च माल्याभरणविभूषिता बभासे। तस्मिन् काले जनाः प्रासादगृहशिखराणि आरुह्य, महात्मानं रामं द्रष्टुम् उत्सुकाः बभूवुः। राजमार्गा अपि जनसमूहेन संकुलाः, तत्र दुःखिता जनाः गृहशिखरात् एव राघवस्य दर्शनाय स्थिताः। रामं भ्रातृसहितं सीतया सह पादच्छायया गच्छन्तं दृष्ट्वा, तेषां हृदयानि शोकवेगेन पीडितानि, तत्र बहूनि वचनानि वदन्तः। यः पूर्वं महता चतुरङ्गबलैः परिचर्यमाणः, स इदानीं केवलं लक्ष्मणेन सीतया च अनुगम्यते। यः राज्यसुखस्य रसज्ञः, धर्मसंश्रयः, स कदापि मिथ्यावचनं न कुर्यात्। या पूर्वं दिव्यैः अपि अदृश्यासीत्, सा अद्य राजमार्गे जनैः दृश्यते। सा सीता, सुरभिगन्धलेपनरता रक्तचन्दनरागप्रिया, शीघ्रमेव ऋतुवैचित्र्येण तापशीताभ्यां वर्णं त्यक्ष्यति। नूनं स राजा दशरथः अद्य किञ्चित्प्रेतबाधित इव वर्तते; न हि राजा प्रियपुत्रं निर्वासयेत्। कथं गुणहीनस्य अपि पुत्रस्य निर्वासः स्यात्? किं पुनः यस्य आचारेण एव जगत् जितम्? दया, सौम्यता, विद्या, सदाचारः, आत्मनिग्रहः, शमश्च—एतानि षड्गुणानि पुरुषश्रेष्ठं राघवम् भूषयन्ति। तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः अतिव्यथिताः, यथा जलाशयस्य शुष्केण जलचराः ग्रीष्मे क्लिश्यन्ति। यथा पुष्पफलसमृद्धवृक्षस्य मूलदुःखेन सर्वं वृक्षरूपं पीड्यते, एवं लोकोऽपि राघवस्य पीडया क्लिश्यते। स एव हि मानवमूलम्, धर्मस्य सारः, तेजस्वी; पुष्पफलपत्रशाखाः अन्ये जनाः। तस्मात् लक्ष्मणवत् शीघ्रं वयं सर्वे स्वजनैः सह राघवमनुगच्छामः। उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखेषु संयुक्ताः, धर्मिष्ठं राममनुगच्छामः। सागरनिधौ निहितरत्नानि, भग्नवाटिकाः, सञ्चितधनधान्यानि सर्वं निरर्थकं स्यात्। रजसा छन्नानि, देवैः परित्यक्तानि, मूषिकैः विवरसंयुक्तानि भवनानि भवन्तु। जलधूमरहितानि, अपमृज्यन्तानि, नष्टकरवीर्ययज्ञमन्त्रहोमस्वाध्यायानि च। दुष्कालेन भग्नानि, भग्नपात्राणि, अस्माभिः त्यक्तानि, कैकेयी एतानि गृहाणि स्वीकुर्यात्। यत्र यत्र राघवो गच्छेत्, स एव वनः पुरी भूयात्; अस्माभिः परित्यक्तं नगरं वनमिव स्यात्। गुह्यकपशुपक्षिणः, गिरिसानुषु विहारिणः, गजसिंहादयः च, सर्वे वनेभ्यः अस्मद्भयात् पलायेरन्। येन त्यक्तं, येन वसतिर्मया, तत्र तत्र तृणमांसफलमृगपक्षिणः त्यजन्तु, स्वीकुर्युः। कैकेयी स्वपुत्रबान्धवैः सह तानि गृहीत्वा, वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसामः। इति बहवः जनाः विविधानि वचनानि राघवस्य समीपे उक्तवन्तः, परन्तु तस्य मनः तैः न चञ्चलितम्। ततः स धर्मात्मा, मदोन्मत्तगजगमनो, कैलासशिखरसमप्रभः, मातुः प्रासादं प्रति जगाम। राजगृहं प्रविश्य, यत्र संयतवीराः वसन्ति, सुमन्त्रम् समीपस्थं दुःखितं ददर्श। स्वयं निर्व्यथः सन्, दुःखितजनान् प्रतीक्ष्य, सस्मितः रामः पितुः आज्ञापालनाय तं द्रष्टुम् उपचक्रमे। तदा महात्मा इक्ष्वाकुनन्दनः रामः, शोकाकुलं राजानं द्रष्टुं यायात् इति सुमन्त्रम् दृष्ट्वा क्षणमवतस्थे। पितुः आज्ञायाः प्रति भक्त्या, वनप्रवेशे दृढनिश्चयः, राघवः सुमन्त्रम् उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" अथ चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः स कुमुदनयनः, श्यामः, अनुपमः, महात्मा रामः सारथिम् उवाच—"पितरं मम आगतम् निवेदय।" रामस्य प्रेषितः स सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, शोकवेगपीडितेन्द्रियं, दीर्घनिःश्वासं राजानम् अपश्यत्। स भूमिपतिं सूर्यसमप्रभं, भस्मच्छन्नाग्निवत्, जलरहितह्रदवत् ददर्श। सारथिः राजानं बोधयन्, यः प्राज्ञतमः सन् अपि रामशोकविह्वलचित्तः, अञ्जलिं कृत्वा अवदत्। प्रथमं जयाशिषा प्रणम्य, भयभीतया मंदया सौम्यया च वाचा उवाच— "द्विजातिभ्यः सर्वेभ्यः द्रव्यं दत्त्वा, सर्वान् अनुजीविनः च, तव पुत्रः पुरुषर्षभः द्वारे स्थितः।