रामः, पूर्णवीर्यः, यथार्जितं महद्वित्तं धर्मेण लब्धं मित्रेषु सम्यक् सम्मानवाक्यप्रेरितः वितरति स्म। द्विजमित्रः, सेवकः, दीनः वा—कोऽपि तत्र तुष्टिं विना नासीत्, यथायोग्यं दानमानं लब्ध्वा। ततो वैदेह्या सह ब्राह्मणेभ्यः बहु वित्तं दत्त्वा रघुनन्दनौ सीतया सह पितरं द्रष्टुं प्रस्थितौ। तदाऽस्त्राणि द्वाभ्याम् अनुचराभ्यां वह्यमानानि, सीता च माल्याभरणैः शोभिता, तौ ददृशत्। तत्र जनाः प्रासादेषु, गृहेषु, स्तम्भाग्रेषु च आरोह्य, शोभमानं रामं द्रष्टुं यत्नं कुर्वन्ति स्म। मार्गः जनसमूहैः आकुलः, गच्छितुं न शक्यः, अतः दुःखिताः जनाः गृहशिखरेभ्यः राघवम् अवलोकयन्ति स्म। रामं भ्राता लक्ष्मणः सीता च पादैः गच्छन्तं दृष्ट्वा, जनाः शोकग्रस्तहृदयाः अनेकानि वचनानि ऊचुः। यस्य पूर्वं महती चतुर्विधा सेना अनुगता—अधुना केवलं लक्ष्मणः सीता च अनुगच्छतः। यः राज्यसुखस्य अनुभवः, सुखानां कारणम्, धर्मसम्मानात् कदाचित् मिथ्यावचनं न भाषते। या पूर्वं गगनचरैः अपि न दृष्टा—अद्य राजमार्गे जनाः सीतां पश्यन्ति। सीता, गन्धयुक्तानुलेपनस्य रक्तचन्दनस्य च अभ्यस्ता, शीघ्रं ऋतुवैषम्येण वर्णं ह्रासयिष्यति। नूनं अद्य दशरथराजा मोहग्रस्तः भाषते; राजा प्रियं पुत्रं न विसृजेत्। गुणहीनस्य अपि पुत्रस्य वनवासः न भवति; तर्हि यस्य आचारः एव लोकं जितवान्। दया, सौम्यता, विद्या, सदाचारः, दमः, शमः—एतेषु षड्गुणेषु राघवः पुरुषश्रेष्ठः भूषितः। तस्माद् दुःखेन जनाः महतीं पीडां अनुभवन्ति, यथा जलचराः ग्रीष्मे शुष्कतडागे दुःखिताः। सर्वं जगत् अस्य लोकनाथस्य दुःखेन व्यथितम्, यथा मूलव्रणेन पुष्पफलितवृक्षस्य हानिर्भवति। स एव मानवमूलम्, धर्मसारः, तेजस्वी; पुष्पफलपत्रशाखाः अन्ये जनाः। तस्माद् लक्ष्मणवत् शीघ्रं राघवम् अनुगच्छामः, पत्नीज्ञातिभिः सह, यत्र यत्र स गच्छति। उपवनानि, क्षेत्राणि, गृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखसंपृक्ताः, रामं धर्मज्ञं अनुगच्छामः। समुद्रस्थितं निधिं, भग्नप्रांगणं, संचितं वित्तं धान्यं च—सर्वं तु व्यर्थं भवतु। धूलिना आवृतं, देवैः परित्यक्तं, मूषकैः आकुलं, छिद्रयुक्तं। जलधूमवर्जितं, अपवित्रं, करहीनं, यज्ञमन्त्रहोमपाठविहीनं च। तीक्ष्णऋतुवद् भग्नपात्रं, अस्माभिः त्यक्तं—कैकेयी तानि गृहाणि स्वीकुर्यात्। यत्र राघवः गच्छति, तत्र वनं नगरे भवतु; अस्माभिः परित्यक्तं नगरं वनं भवतु। सर्वे भूगर्भजन्तवः, पर्वतानाम् पशुपक्षिणः, गजसिंहादयः अपि, वनात् अस्मान् दृष्ट्वा पलायन्तु। यद् वयं त्यजामः, तद् ते गृह्णन्तु; यद् वयं गच्छामः, तद् ते त्यजन्तु—तृणमांसफलपशुपक्षिणः भूमिः। कैकेयी पुत्रबन्धुभिः सह गृहं स्वीकुर्यात्; वयं राघवेन सह वने सुखं वासं कुर्याम्। एवं राघवः बहुजनैः उक्तानि विविधानि वचनानि श्रुत्वा, मनः न व्यथितम्। ततः धर्मात्मा, मदोन्मत्तगजगमनः, मातुः प्रासादं अभिगच्छन् कैलासशिखरवत् दीप्तिमान् अभवत्। राजगृहं प्रविश्य, यत्र संयतवीराः स्थिताः, सुमन्त्रम् समीपस्थं दुःखितं ददर्श। स स्वयम् दुःखेन न पीडितः, तत्र दुःखितान् जनान् प्रतीक्ष्य, स्मितेन रामः पित्रा आज्ञां कर्तुं इच्छन् पितरं द्रष्टुं गतः। तदा इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, महात्मा रामः, दुःखितं राजानं द्रष्टुं यायात्, किंचित् स्थगितः, सुमन्त्रम् पश्यन्, यः पितरं निवेदयितुं स्थितः। पितुः आज्ञायाः भक्त्या, वनं गन्तुं निश्चित्य, राघवः सुमन्त्रम् उवाच—"मम आगमनं राज्ञे निवेदय।" ततः रामः, पद्मलोचनः, श्यामः, अप्रतिमः, महात्मा, सारथिम् उवाच—"मम आगमनं पित्रे निवेदय।" रामस्य प्रेषितः सारथिः शीघ्रं प्रविश्य, शोकग्रस्तेन्द्रियः, दीर्घनिश्वासं कुर्वन्तं राजानं ददर्श। पृथिवीपतिं स सूर्यवत् रक्तं, अग्निवत् धूमाच्छादितं, जलहीनं सरोवरं इव ददर्श। सारथिः, अतिविवेकिनं, मनः दुःखितं राजानं जागरयन्, अञ्जलिं कृत्वा, शोकग्रस्तं राममेव चिन्तयन्तं, वाक्यं उवाच। प्रथमं जयकामनया राजानं नमस्कृत्य, भयभीतं, मंदं, सौम्यं वाक्यं उवाच।