ततः महर्षिः त्रिजटा स्वपत्नीसमेतः सन्तुष्टचित्तः गोसहस्रं प्रहर्षेण प्रतिगृह्य, श्रीरामस्य कीर्तिबलसौख्यानि वर्धयन् आशिषः प्रयच्छत्। रामोऽपि पूर्णपुरुषार्थः धर्मेण समुपार्जितं महद्वित्तं मित्रेभ्यः यथार्हं सन्मानपूर्वकं वितीर्य, द्विजातिमित्रदासदीनान् कोऽपि तत्र तृप्तिं विना नालभत। सर्वे यथायोग्यं दानमानैः संतुष्टाः सञ्जज्ञिरे। ततः रघुनन्दनौ सीतया सहितौ विप्रेषु महति वित्ते दत्ते, पितरं द्रष्टुं प्रस्थितवन्तौ। तयोः शस्त्रधारिणौ द्वौ परिचारकौ पुरतः गच्छतः, सीता पुष्पमालाभरणविभूषिता विराजमाना च। तदा जनाः प्रासादशिखरगृहकूटाग्रेषु समारुह्य, श्रीरामदर्शनलालसया तं पन्थानं निरिक्षन्ति स्म। भीमजनसमाकीर्णा राजमार्गाः अगम्या अभवन्; तत्र दुःखार्ताः जनाः गृहशिखरात् राघवमवलोकयन्ति स्म। पदातिं भ्रात्रा सीतया च सह गच्छन्तं दृष्ट्वा, दुःखविह्वलहृदयाः जनाः विविधानि वचनानि वदन्ति स्म—"यस्मिन्पूर्वं चतुरङ्गबलमहानुयायः आसीत्, तं सीतेन लक्ष्मणेन च केवलं अनुयान्ति। यः राज्यसुखानुभूतिः धर्मनिष्ठः च, स कदापि अनृतं न ब्रूयात्। या च दिव्यैः अपि अदृष्टपूर्वा, सा अद्य जनैः राजमार्गे दृश्यते। या गन्धमाल्यचन्दनरससुखभाजि आसीत्, सा शीघ्रं ऋतुवैवश्येन वर्णं ह्रासयिष्यति। नूनं अद्य दशरथोऽपि प्रमत्तवद्वदति; राजा हि प्रियतमं पुत्रं न निर्वासयेत्। न हि दुर्गुणयुक्तस्य अपि पुत्रस्य निर्वासः युक्तः, किमुत लोकविजिताचारस्य? दया, सौम्यता, विद्या, शीलं, संयमः, शमः इत्येतानि षड्गुणानि राघवस्य भूषाणि। तस्मात् अस्य दुःखेन जनाः महान् क्लेशं प्राप्नुवन्ति, यथा शुष्कसरोवरगता जलचरा ग्रीष्मे पीड्यन्ते। सर्वं जगत् अस्य जगन्नाथस्य दुःखेन पीड्यते, यथा मूलपीडया पुष्पफलपत्रशाखायुक्तद्रुमः। स एव मनुष्याणां मूलं, धर्मस्य सारः, तेजस्वी; अन्ये पुष्पफलपत्रशाखारूपेण तस्यैव अंशाः। अतः लक्ष्मणवत् शीघ्रं राघवमनुगच्छामः, स्वदारबान्धवैः सह यत्र यत्र गच्छति। उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखैः सह संयुक्ताः, धर्मिष्ठं रामं वयमपि अनुगच्छामः। सागरनिधिपरिसंचितं रत्नं, भग्नप्रासादं, सञ्चितधनधान्यं सर्वं निरर्थकं भूयात्। धूलिपरिषिक्तानि, देवविहीनानि, मूषिकच्छिद्रैः पूर्णानि भवनानि स्युः। जलधूमरहितानि, अशुद्धानि, हरितकरमन्त्रहोमजपविहीनानि भवनानि भवन्तु। तीव्रऋतुव्यपगतानि, भग्नपात्राणि, अस्माभिः परित्यक्तानि—कैकेयी तानि गृहाणि स्वीकुर्यात्। यत्र यत्र राघवो गच्छेत्, तत्र वनं नगरं भूयात्; अस्माभिः परित्यक्तं नगरं वनं भवतु। सर्वे बिलाशी मृगपक्षिणः, गिरीशार्दूलगजादयः अपि, अस्मद्भयात् वनात् पलायन्तु। येन त्यक्तं तद्गृह्णीयुः, येन कृतं तद्विहाय, तृणमांसफलमृगपक्षियुक्तं देशं वयं सेवेमहि। कैकेयी स्वपुत्रबान्धवैः सह तानि गृहाणि स्वीकरोतु; वयं सर्वे राघवेण सह वने सुखेन वत्स्यामः।" एवं जनैः बहुविधानि वचनानि श्रुत्वा अपि, राघवस्य मनः न चञ्चलितम्। ततः स धर्मात्मा, मत्तगजगमनो, कैलासशिखरप्रतिमः, मातुः प्रासादं प्रति प्रस्थितः। राजमहति प्रासादे, यत्र नियमवतां वीराणां निवासः, सुमन्त्रं दुःखितं निकटस्थं दृष्ट्वा प्रविवेश। सुमन्त्रः तत्र दुःखितजनानां मध्ये स्थित्वा, स्वयम् अप्रपीडितः, रामस्य पितरं द्रष्टुं तत्र प्रतीक्षते स्म। रामः तं सुमन्त्रं दृष्ट्वा, पितुः आज्ञां कर्तुं धर्मेण निश्चितः, सुमन्त्रं इत्युवाच—"राजानं मदागमनं निवेदय।" ततः कमललोचनः, श्यामवर्णः, अनुपममहात्मा रामः सुतारं प्रति—"पितरं मम आगमनं निवेदय" इति प्राह। सुमन्त्रः रामेण प्रेषितः शीघ्रं प्रविश्य, दुःखविह्वलेंद्रियम्, दीर्घनिःश्वासिनं राजानं ददर्श। स भूमिपालं रक्तांशुमिव, भस्माच्छन्नाग्निमिव, जलरहितह्रदं यथा, तं ददर्श। तं दुःखितं, प्रमूढमानसं, राजानं बोधयित्वा, सुमन्त्रः अञ्जलिं कृत्वा रामशोकविह्वलायैव तस्य राज्ञः समीपे वचः उवाच। इति श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशत्तमं त्रींशत्तमं चतुस्त्रिंशत्तमं च सर्गं श्रूयात्।