तदा रामस्य हस्तात् मुक्तदण्डः सरयूनदीं तीर्त्वा गोमहेषाणां मध्ये पतितः। ततः धर्मात्मा रामः सरयूतीरे तं गार्ग्यवंशसम्भूतं त्रिजटमङ्के परिष्वज्य, ताः गावः त्रिजटाश्रमस्य समीपं प्राययौ। तत्र रामः सौम्यया वाचा तं त्रिजटं सान्त्वयन् उवाच— "मा क्रुध्य, एष मम केवलं विनोदः आसीत्।" "एष ते महिमा दुस्तरः, तम् अवेक्षितुम् अहं त्वां प्रेरितवान्। अतः त्वं अन्यं वरं वृणीष्व। सत्येन ब्रवीमि, मया त्वं न निवार्यः। यत् किञ्चिद् मम धनं इच्छसि, तत् यथार्हं ते दास्यामि, येन अहं पुण्यं कीर्तिं च आप्नुयाम्।" एवमुक्तः महर्षिः त्रिजटः भार्यया सहितः मुदितः ताः गावः जग्राह, तथा च रामाय कीर्तिबलसुखवृद्धये आशीः प्रददौ। ततः रामः पूर्णपुरुषार्थः धर्मेण उपार्जितं महद् धनं सखिभ्यः यथार्हं वितीर्य, तेषां मानवान् वचः प्रेरितः। तत्र द्विजः सखा, दासः, दरिद्रो वा—कोऽपि तत्र यथायोग्यं दानमानाभ्यां तृप्तः नासीदिति। अथ शृणु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते अयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमः सर्गः। तत्र रामः सीतया सह विप्रेषु बहु धनं दत्वा, सौमित्रिणा सह पितरं द्रष्टुं निष्क्रान्तः। तयोः शस्त्राणि द्वावुपस्थायिनौ वहन्तौ, सीता च माल्याभरणैः शोभिता, तत्र त्रीः शोभाम् अवापुः। तदा जनाः रामं द्रष्टुम् आकाशतो गृहमन्दिरशिखराणि आरुह्य स्थिताः। तत्र राजमार्गः जनसमूहेन आकुलः, तस्मात् दुःखिता जनाः गृहम् उपर्येव रामं पश्यन्ति स्म। तं भ्रात्रा सीतया च सह पद्भ्यां गच्छन्तं दृष्ट्वा, जनाः शोकसम्भ्रान्तहृदयाः बहुविधं वचः ऊचुः— "स यं पूर्वम् चतुरङ्गबलैः अनुगतः, अधुना केवलेन लक्ष्मणेन सीतया च अनुगम्यते। यो राजसुखानां भोक्ता, धर्मनिमित्तं कदापि मिथ्यावाक्यं न ब्रूते। या पूर्वं दिव्यैः अपि दुरदृश्या, सा अद्य राजपथे सीता जनैः दृश्यते।" "या सुरभिगन्धलेपकुसुमचन्दनाभ्यञ्जनसेविनी, सा शीघ्रं ऋतुवैविध्येन वर्णं न हाप्स्यति। नूनं राजा दशरथः पिशाचवशः इव वदति, न हि प्रियपुत्रस्य निर्वासनं राज्ञा कर्तव्यम्।" "दोषहीनस्य अपि पुत्रस्य निर्वासनं न युक्तम्, कुतः तस्य यस्य आचारेण एव लोको जितः। दया, कृपा, विद्या, शीलम्, आत्मसंयमः, शमः—एते षड्गुणा रामे पुरुषर्षभे विद्यन्ते।" "तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः महता शोकाकुलाः, यथा जलाशयविनाशेन जलचराः ग्रीष्मे क्लिश्यन्ति। सर्वं जगत् अस्य लोकनाथस्य दुःखेन क्लिश्यते, यथा मूलक्षतं वृक्षं पुष्पफलपत्रशाखाः बाध्यन्ते।" "सः एव मानवमूलम्, धर्मस्य सारः, तेजस्वी; अन्ये जनाः पुष्पफलपत्रशाखाः इव। तस्मात् लक्ष्मणवत् शीघ्रं रामं वयं सर्वे स्त्रीबान्धवैः सह यत्र यत्र गच्छति तत्र अनुगच्छामः।" "वनेषु वा, क्षेत्रेषु वा, गृहेषु वा, सर्वे वयं सुखदुःखसमन्विताः रामं धर्मात्मानं अनुगच्छामः। समुद्रनिधौ स्थितं रत्नं, भग्नाङ्गणं, सञ्चितं धनधान्यं सर्वम् अर्थहीनं स्यात्।" "रजसा आवृतं, देवैः परित्यक्तं, मूषिकैः आकुलं, छिद्रसम्पूर्णं, नीरधूमरहितं, अपवित्रं, नष्टकरवलीदक्षिणं, यज्ञमन्त्रहोमपाठविहीनं, तेन तेन भग्नपात्रं, अस्माभिः परित्यक्तं—एवं गृहम् कैकेयी स्वकीयैः सह स्वीकरोतु।" "यत्र यत्र रामो गच्छति, तत् एव नगरं स्यात्; अस्माभिः परित्यक्तं अयोध्या वनमेव स्यात्। ये च व्यालमृगपक्षिणः, गिरीणां हस्त्यृक्षसिंहादयः, ते अपि अस्मद्भयात् वनं परित्यजन्तु।" "यद् अस्माभिः त्यज्यते तत् तैः स्वीक्रियते, यत्र वयं तिष्ठामः तत् ते त्यजन्तु; तृणमांसफलमृगपक्षिणां भूमिम्। कैकेयी स्वपुत्रबान्धवैः सहिताः तानि गृहाणि स्वीकरोतु; वयं सर्वे रामेण सह वने सुखेन वसामः।" एवं जनैः बहुविधं वचः श्रुत्वा अपि, रामस्य चित्तं न चलितम्। ततः स धर्मात्मा, मदोत्कटगजगमनः, कैलासशिखरप्रभः, मातुः निकेतनं प्राप। स राजगृहं प्रविश्य, यत्र संयतवीराः निवसन्ति, सुमन्त्रं दुःखितं समीपस्थं दृष्टवान्। सः स्वयम् अनार्तः सन्, दुःखितजनान् प्रतीक्ष्य तत्र स्थितः; रामः स्मितपूर्वकं तत्र पितरं द्रष्टुं धर्मेन नियोज्य, प्रविवेश। ततः इक्ष्वाकुवंशसम्भवः महात्मा रामः, दुःखितं राजानं द्रष्टुं यायात् इति, सुमन्त्रं पश्यन् क्षणमपि तस्थौ, यः पितरं निवेदयितुं तत्र स्थितः। पितुः शासनस्य भक्त्या, वनगमनाय दृढनिश्चयः सन्, रामः सुमन्त्रं उवाच— "मम आगमनं राज्ञे निवेदय।