वनं कर्षणेनैव जीवामि, इति सदा स्वकृत्यं निवेद्य तेन निवेदिते, रामः सस्मितं प्रत्युवाच—"मया सहस्रगवां नापि एकापि दत्ता; यावद् दण्डेन परिधास्यसि, तावत् ते भविष्यति।" ततः स त्वरया वस्त्रं कट्यां बद्ध्वा, दण्डं गृह्य, सर्वबलसमन्वितः तं दण्डं चिक्षेप। स दण्डः तस्य हस्तात् मुक्तः, सरयूं नदीं तीर्त्वा, महतो गवां समूहस्य मध्ये, वृषभानां समीपे, पतितः। ततः धर्मात्मा रामः तं सरयूतीरं समाश्लिष्य, गाः तृजटाश्रमस्य समीपं निनाय। रामः तदा गार्ग्यवंशसम्भवम् ऋषिं सौम्यया वाचा सान्त्वयन् उवाच—"मा क्रुध्याः, मम हास्यकथैषा। एष ते महिमा दुस्तरः; तं ज्ञातुम् इच्छन् अहं त्वां प्रेरितवान्। वरं त्वं अन्यं वृणीष्व। सत्यं वदामि, मया न ते निग्रहः कश्चन; यद् इच्छसि मम वित्तं, तत् उचितं प्राप्नुहि, यथा मम पुण्यं कीर्तिश्च स्यात्।" ततः महर्षिः तृजटः भार्यया सह मुदितः गवां समूहं स्वीकृत्य, रामस्य कीर्तिबलसुखवृद्धये शुभाशिषः ददौ। रामः अपि, पूर्णपुरुषत्वः, धर्मेण प्राप्तं महद् वित्तं सुहृद्भ्यः यथार्हं वितरन्, सत्कारवाक्यैः प्रेरितः। द्विजः सखा, सेवकः, वा दीनः यः कश्चन—तत्र कश्चित् अपि न तृप्तिरहितः आसीत्; सर्वे दानसम्मानैः यथार्हं पूजिताः। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्रयस्त्रिंशः सर्गः। बहु वित्तं ब्राह्मणेभ्यः सीतया सह दत्त्वा, रघुनन्दनौ सीतया सह पितरं द्रष्टुं प्रस्थितौ। तयोः शस्त्राणि द्वौ अनुचरौ वहतः, सीता च माल्याभरणैः शोभिता, दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। तदा जनाः प्रासादगृहशिखराणि आरोह्य, प्रचलन्तं श्रीरामं द्रष्टुम् उत्सुकाः आसन्। पुर्याः मार्गाः जनसमूहेन आकुलाः, तस्मात् तु दुःखार्ताः जनाः गृहशृङ्गात् राघवम् अपश्यन्। तं भ्रात्रा सीतया च सह पादचारिणं दृष्ट्वा, जनाः दुःखसमाक्रान्तहृदयाः, नानाविधानि वचनानि ऊचुः—"यं पूर्वं चतुर्विधबलसमेतः अन्वगच्छत्, तं केवलं लक्ष्मणः सीतया सह अनुगच्छति। यो राज्यसुखानां भोक्ता, सत्यवाग् धर्मनिष्ठः, स कदापि मिथ्यावादी न अभवत्। या खगगम्यैः अपि न दृष्टपूर्वा, सा अद्य राजमार्गे जनैः सीता दृश्यते। या सुरभिगन्धलेपचन्दनरागपरिचिता, सा कालस्य आतपशीतवातैः वर्णं ह्रासयिष्यति।" "अद्य नूनं दशरथः पिशाचवशगः इव भाषते; प्रियं पुत्रं राजा कatham निर्वासयेत्? गुणहीनस्य अपि पुत्रस्य निर्वासः न स्यात्, किं पुनः यस्य आचारेण एव लोकः जितः। दया, सौजन्यं, विद्या, सदाचारः, संयमः, शमः—एते षड् गुणाः नरश्रेष्ठं राघवं शोभयन्ति। तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः महान् क्लेशं अनुभवन्ति, यथा जलाशयस्य शोषेण जलचराः ग्रीष्मे दुःखं यान्ति।" "सर्वं जगत् अस्य लोकनाथस्य क्लेशेन क्लिष्टम्, यथा मूलविघातेन पुष्पफलपत्रशाखिनः वृक्षस्य हानिः। स एव हि मनुष्याणां मूलम्, धर्मस्य सारः, तेजस्वी; पुष्पफलपत्रशाखाः अन्ये जनाः। तस्मात्, लक्ष्मणवत् शीघ्रं राघवम् अनुयाम, भार्याबन्धुभिः सह यत्र यत्र स गच्छति।" "उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखसमन्विताः, धर्मात्मानं रामं वयम् अनुसराम। समुद्रनिधिः, भग्नाङ्गणाः, सञ्चितं वित्तधान्यं—एतत् सर्वं निरर्थकं भवतु। धूलिधूसरितं, देवैः परित्यक्तं, मूषिकसञ्चारितं, छिद्रपूरितं, जलधूमरहितं, अशुद्धं, हृतकरं, यज्ञमन्त्रहोमजपविहीनं, कठोरऋतुना भग्नपात्रं, अस्माभिः परित्यक्तं—एवं गृहाणि कैकेयी स्वकीयैः सह स्वीकरोतु।" "यत्र राघवः गच्छति, तत्र वनं नगरी भवतु; अस्माभिः परित्यक्ता नगरी वनं भवतु। सर्वे बिलाश्रयाः, पर्वतपक्षिणः, मृगाः, गजसिंहाः अपि अस्मद्भयात् वनानि परित्यजन्तु। येन त्यज्यते, तद् गृह्णीयुः; येन वसामः, तद् परित्यजन्तु—तृणमांसफलमृगपक्षिसम्पन्नं देशम्। कैकेयी पुत्रबान्धवैः सह गृहाणि स्वीकरोतु; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसाम।" एवं राघवः बहुजनवक्त्रसमुत्थानि विविधानि वाक्यानि श्रुत्वा, मनसा न चचाल। ततः धर्मात्मा, मदगजगमनो, कैलासशिखरप्रभः, मातुः महलमुपजगाम। स राजगृहं प्रविश्य, यत्र शिष्टवीराः निवसन्ति, सुमन्त्रं दुःखितं समीपस्थं ददर्श।