ततः रामस्य समीपम् आगत्य त्रिजटा नाम मुनिः ससान्त्वनं वाक्यम् अब्रवीत् — "राजन्, महाबाहो, अहं दरिद्रः अस्मि, मम च बहवः पुत्राः सन्ति।" सः पुनः अवदत् — "नित्यं वनतिलकेन जीवामि, मां विचारय।" इत्युक्ते, रामः सस्मितम् प्रत्युवाच — "सहस्रगवां नापि एकमपि मया दत्तम्; यावद् दण्डेन परिक्रमसि, तावत् ते भविष्यति।" ततः सः त्रिजटा शीघ्रं कर्षकवेषेण वस्त्रम् उपवस्त्य दण्डम् आदाय स्वबलात् प्रक्षिप्तवान्। स तस्य हस्तात् मुक्तः दण्डः सरयूनदीम् अतिक्रम्य, गोसङ्घस्य मध्ये, वृषभानां समीपे पतितः। ततः धर्मात्मा रामः सरयूतीरे तम् आलिङ्ग्य, ताः गावः त्रिजटाश्रमस्य दिशि प्रावर्तयत्। पश्चात् रामः सौम्यया वाचा गर्गवंशसम्भवम् त्रिजटम् इत्युवाच — "मा रोषं कुरु, मम केवलम् हास्यं आसीत्।" "एष ते अप्रतिहता शक्तिरेव; तस्य ज्ञानेच्छया त्वां प्रवर्तितवान्। अन्यं वरं वाञ्छसि चेत्, तं वृणुष्व।" "सत्यं वदामि, न त्वया निरुद्धो भविष्यसि; मम यत् किंचिद् धनं इच्छसि, तत् सम्यग् गृह्यताम्, येन पुण्यं कीर्तिं च लभेय।" एवं उक्त्वा, महर्षिः त्रिजटा भार्यया सह मुदितः स गोसङ्घं प्रतिगृह्य, रामस्य कीर्तिबलसौख्यानि वर्धयन् आशीर्वादान् दत्तवान्। ततः पूर्णपुरुषार्थः रामः धर्मेण लब्धं महद्द्रव्यम् सखिभ्यः सम्यग् वितीर्य, यथायोग्यं मानवचनप्रेरितः विभज्य दत्तवान्। द्विजमित्रः सेवकः वा दीनः वा, कश्चन तत्र तुष्टिरहितः नासीत्; यथार्हं दानमानैः सर्वे तर्पिताः। अथ, श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र रामः सीतया सहितः ब्राह्मणेभ्यः बहुधनं दत्त्वा, सुमित्रानन्दनः लक्ष्मणः च तया सह पितरम् द्रष्टुं प्रस्थितवन्तौ। तयोः शस्त्राणि द्वौ परिचारकौ वहन्तौ, सीता च माल्याभरणैः शोभिता, तत्र तेजसा विराजमानाः आसन्। तत् काले, जनाः रामस्य दर्शनार्थम् प्रासादशिखराणि, गृहकूटानि, शृङ्गटानि च आरुरोहुः। राजपुत्रस्य गच्छतः पुरवासीजनः संकुलानि मार्गाणि अव्यतिक्रम्य, दुःखार्द्रचित्ताः जनाः गृहरूढाः सन्तः राघवम् अपश्यन्। तम् भ्रात्रा सीतया च पदातिं पश्यन्तः, दुःखेन सन्तप्तहृदयाः जनाः बहुविधं वचनम् ऊचुः — "यस्य पुरा चतुरङ्गबलम् अनुगच्छत्, सः अधुना केवलं लक्ष्मणेन सीतया चानुगम्यते। यः राज्यरसेन अनुभूतपूर्वः, धर्मनिमित्तं मिथ्यावचनं न कदापि ब्रूते। या दिव्यैः अपि दुरदृष्टा आसीत्, सा अद्य राजमार्गे जनैः सीता दृश्यते। या सुरभिगन्धलेपस्य रक्तचन्दनस्य च शीलिनी, सा शीघ्रं ऋतुवैषम्येन वर्णं हाप्स्यति।" "नूनम् अद्य राज्ञा दशरथेन आत्मन्यवस्थितेन इव वाक्यं प्रवर्तितम्; न हि प्रियपुत्रस्य निर्वासनं कर्तव्यम्। अविनीतस्य अपि पुत्रस्य निर्वासनं न युक्तम्, किम् पुनः यस्य आचरणेन एव जगत् जितम्। दया, सौम्यता, विद्या, सद्गुणः, दमः, शमः इत्येते षड्गुणाः नरश्रेष्ठं राघवम् भूषयन्ति।" "तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः अतिव्यथिताः, जलाशयशोषेण जलचराः इव। अस्य लोकनाथस्य क्लेशेन अखिलं जगत् पीड्यते, मूलव्रणिते पुष्पफलविहिते वृक्षे इव। सः एव मानवानां मूलम्, धर्मस्य सारः, तेजस्वी; पुष्पफलपत्रशाखाः इतरजनाः।" "अतः लक्ष्मणवद् वयं सर्वे भार्याबान्धवैः सहिताः राघवम् शीघ्रं अनुगच्छाम। उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखैः एकत्वेन रामं धर्मात्मानं व्रजामः। सागरनिधिप्रयुक्तं रत्नं, भग्नप्राङ्गणं, संचितं धनधान्यं च सर्वं निरर्थकं भवतु।" "रजसा आवृतं, देवैः परित्यक्तं, व्रणविवरैः पूर्णं, मूषिकैः व्याप्तं गृहं भवतु। जलधूमवर्जितं, मलशून्यं, करहीनं, यज्ञमन्त्रहोमजपविहीनं; तद् गृहम् कठिनऋतुना भग्नपात्रं च अस्माभिः परित्यक्तं, कैकेयी स्वबान्धवैः स्वीकुर्यात्।" "यत्र यत्र राघवः गच्छति, तत् वनं पुरी भवतु; अस्माभिः परित्यक्ता पुरी वनं भवतु। यानि यानि मृगपक्षिसर्पाः, गजानां सिंहानां च वासस्थानानि, तानि अस्मद्भयात् परित्यजन्तु। येन त्यक्तं, येन वासितं, तत्र तत्र तृणमांसफलभक्ष्यं, मृगपक्षिसङ्घं च परित्यजन्तु।" "कैकेयी स्वपुत्रबान्धवैः सहिताः गृहाणि स्वीकरोतु; वयं सर्वे राघवेण सह वने सुखं वसामः।" इति, राघवः बहुजनैः उक्तानि विविधवचनानि श्रुत्वा, तैः न विचलितचित्तः अभवत्। ततः स धर्मात्मा, मदोन्मत्तगजगमनेन, कैलासशिखरप्रख्यः, मातुः प्रासादं प्रति प्रायात्।