त्रिजटा नाम ब्राह्मणः, भ्रुग्वङ्गिरस्समप्रभः, सभाायाः पञ्चमावरणपर्यन्तं न केनचिद् वारितः प्रविवेश। स रामस्य समीपमुपेत्य अब्रवीत्—"राजपुत्र, महाबाहो, अहं दरिद्रः, बहुपुत्रश्चास्मि।" सदा वनकर्षणेन जीवामि, कृपया मां विचिन्त्यताम् इति स रामं याचितवान्। तदा रामः सस्मितं प्रत्युवाच—"सहस्रगवां नापि एकापि मया दत्ता; यावद् दण्डेन परिक्रमसि, तावत् ते प्रदास्यामि।" ततः स त्रिजटा शीघ्रं वस्त्रं कट्यां बद्ध्वा, दण्डं गृह्य, सर्वशक्त्या तं चिक्षेप। स दण्डः तस्य हस्ताद् मुक्तः सरयूनदीं तीर्त्वा, महतीं गोसङ्घातमधि, वृषभानां समीपे, अपतत्। ततः रामः सरयूतीरे तं धर्मात्मानं त्रिजटाम् आलिङ्ग्य, गाः तस्य आश्रमस्य समीपं नीतवान्। सान्त्वयन् रामः गार्ग्यवंशसम्भूतं तं त्रिजटाम् इदम् उवाच—"मा रोषं कुरुष्व, मम केवलं विनोदः अयम् आसीत्।" "एष एव तव महिमान्, दुस्तरः; ज्ञातुम् इच्छन्नहं त्वां एवम् प्रेरितवान्। अन्यं वरं वृणीष्व।" "सत्यं वदामि, मया न त्वं निरुद्धः भविष्यसि। यद् इच्छसि मम वित्तं, तत् सम्यग् दास्यामि, येन मे धर्मः कीर्तिश्च स्यात्।" तदा महर्षिः त्रिजटा भार्यया सह, हृष्टः स गोसङ्घातं स्वीकृत्य, रामस्य कीर्तिबलसौख्यानि वर्धयन् आशीर्वादान् दत्तवान्। रामः अपि, पूर्णपुरुषार्थसम्पन्नः, धर्मेण प्राप्तं महद्वित्तं सुहृद्भ्यः यथार्हं वितरन्, सत्कारवचनप्रेरितः, तत्र द्विजः मित्रं सेवको वा, दीनः वा, कोऽपि नातृप्तः अभवत्। एवं वितरित्वा, रामः वैदेह्याः सहितः, ब्राह्मणेभ्यः बहुधनं दत्त्वा, सीतया सह पितरं द्रष्टुं प्रस्थितौ। तयोः शस्त्राणि द्वाभ्यां परिचारकैः वह्यमानानि, सीता च माल्याभरणविभूषिता, तत्र ज्योत्स्नेव विराजमानाः। तदा जनाः प्रासादगृहशिखराणि आरोह्य, श्रीरामस्य दर्शने स्पृहयन्तः तं पश्यन्ति स्म। मार्गाः जनसमाकीर्णाः आसन्, तस्मात् छद्मस्थाः शोकार्ताः राघवम् अपश्यन्। रामं लक्ष्मणसीतासहितं पदातिं दृष्ट्वा, जनाः दुःखगद्गदया वाचा इदं चुचुचुः—"यस्य पुरा महती चतुरङ्गिणी सेना अनुगता आसीत्, स इदानीं केवलं लक्ष्मणेन, सीतया च, अनुगम्यते। राज्यसुखानुभवः स धर्मनिष्ठः कदाचित् मिथ्या न वदति। या पूर्वं विहायसि चरद्भिरपि अदृश्याः आसीत्, सा अद्य राजपथे जनैः सीता दृश्यते।" "या गन्धानुलिप्ताङ्गी रक्तचन्दनरञ्जिता आसीत्, सा शीघ्रं ऋतुविपर्ययेन वर्णं हानिष्यति। नूनं अद्य दशरथः पिशाचवशगः इव वदति; राजा स्वपुत्रं प्रियतमं न निर्वासयेत्। दुर्गुणहीनस्य अपि निर्वासः न स्यात्, किं पुनः यस्य आचारमात्रेण जगत् जितम्।" "दया, सौजन्यं, विद्या, सदाचारः, आत्मसंयमः, शमश्च—एते षड्गुणाः नरश्रेष्ठं राघवं शोभयन्ति। तस्मात् तस्य दुःखेन जनाः महान् क्लेशं प्राप्नुवन्ति, जलाशयशोषेण जलचराः इव। जगत्प्रभोः दुःखेन सर्वं जगत् क्लिश्यते, मूलाघातेन पुष्पफलविटपिन इव वृक्षः।" "स एव हि मानवमूलं धर्ममूलं तेजस्वी च; पुष्पफलपत्रशाखाः अन्ये जनाः। तस्मात् लक्ष्मणवत् शीघ्रं राघवम् अनुगच्छाम, भार्याभिः बन्धुभिश्च सह। उद्यानक्षेत्रगृहाणि परित्यज्य, सुखदुःखसमन्विताः, धर्मात्मानं रामं वने वसाम।" "समुद्रनिधिसञ्चितं वित्तं, भग्नाङ्गणानि, सञ्चितं धान्यं, सर्वं निरर्थकं भवतु। रजसा आवृतं, देवैः परित्यक्तं, मूषकैः आकुलं, छिद्रैः पूर्णम्। जलधूमरहितं, अशुद्धं, नष्टकरव्यवहारं, यज्ञमन्त्रहोमजपहीनं।" "तीक्ष्णऋतुविनिर्दलं, भग्नपात्रं, अस्माभिः त्यक्तं, कैकेयी गृह्णातु। यत्र राघवः गच्छति, तत् वनं नगरं भवतु; अस्माभिः त्यक्तं नगरं वनं भवतु।" "लवणगुल्ममृगपक्षिणः, गजसिंहादयः, वनं त्यक्त्वा अस्मान् दृष्ट्वा पलायन्ताम्। यद् वयम् उपयुञ्ज्मः, तत् ते त्यजन्तु; यद् वयं त्यजामः, तत् ते गृह्णन्तु—तृणमांसफलमृगपक्षिसम्पन्नं देशम्।" "कैकेयी पुत्रबन्धुभिः सह गृह्णातु; वयं सर्वे राघवेन सह वने सुखेन वसाम।" इत्येवं बहुजनैः उक्तानि विविधवचनानि राघवः श्रुत्वा, न किञ्चिद् विचलितचित्तः अभवत्।