ततः श्रीरामः चिरकालसेविनं मन्त्रिणं पूजितं सारथिं चित्ररथं रत्नवस्त्रधनैः सम्पूज्य तुष्टिं प्रापयितुम् आज्ञापयत्। ततः सर्वैः पशुवर्गैः सह सहस्रगवां च, बहून् कठकान् दण्डधारिणश्च युवान्, येषां नित्यपारायणता एव कार्यम्, अन्यत् किञ्चिदपि न कुर्वन्ति, सुखासक्ताः मन्दाः सन्तः अपि महत्भिः पूज्यन्ते, तान् अपि सम्पूज्य, तेषां कृते अशीत्युत्तररथान् रत्नसम्पूर्णान् ददौ, द्विशतं श्रेष्ठगोवृषान् सहस्रं च तण्डुलान्। सौमित्रये तेषां भरणाय सहस्रगवां दानं दातव्यमिति उक्त्वा, कौसल्यायाः समीपं प्राप्तानां बहूनां उपासितस्त्रीणां प्रतिगृहं सहस्रं दातव्यमिति निर्देशः कृतः। एवं कौसल्या माता स्वयमुपहारस्य आनन्दं प्राप्नुयात् इति, लक्ष्मणं प्रति सर्वान् द्विजातीन् यथायोग्यम् आदरात् पूजयितव्यम् इति रामः आज्ञापयत्। ततः पुरुषव्याघ्रः लक्ष्मणः, धनाध्यक्षवत्तुल्यः, रामस्य वचनेन ब्राह्मणेभ्यः तद्वित्तं स्वयमेव दत्तवान्। ततः सः, बहुधनदानानन्तरं, शोकाकुलकण्ठः, स्वपाल्यजनान् प्रति सान्त्वनपूर्वकं वचः प्रोवाच—यावत् मम प्रत्यागमनं, लक्ष्मणस्य च गृहम् एषं च मम गृहम्, कस्यचित् रिक्तं न भवेत् इति। सर्वान् शोकदीनान् स्वपाल्यान् एवं समाश्वास्य, कोषाध्यक्षं प्रति—मम वित्तं आनयेत् इति आज्ञापयत्। ततः तैः सम्प्राप्तं तद्वित्तं, सर्वैः पाल्यैः सह, तत्र महद् धनराशिं दृष्ट्वा, सः पुरुषसिंहः लक्ष्मणेन सह ब्राह्मणेभ्यः, वृद्धेभ्यः, बालकेभ्यः, दरिद्रेभ्यश्च तद्वित्तं दत्तवान्। तत्र गार्ग्यवंशसम्भूतः त्रिजटः नाम ब्राह्मणः, कपिशिराः, वने कृषिकर्मणा जीवन्, सदा हलकुठारधारी, तस्य भार्या बालकैः सह तम् उक्तवती—पत्युः स्त्रीणां देवता इति। सा प्राह—हलम् कुठारं च परित्यज्य, यथाहं वदामि तथा कुरु, धर्मात्मानं रामं दर्शय, किञ्चिद् लाभः स्यात् इति। ततः त्रिजटः, भृग्वङ्गिरसोरिव तेजसा युक्तः, कस्यापि निवारणं विना, पञ्चमं सभामण्डलं पर्यन्तं प्रविश्य, रामं प्रति—राजन्, महाबाहो, दीनोऽहं बहुपुत्रश्चेति निवेद्य, वने कृषिकर्मणा सदा जीवामि, मां विचिन्त्यस्व इति याचितवान्। तदा रामः सस्मितम् उक्तवान्—मया सहस्रगवां मध्ये एकापि गवां न दत्ता, यावत् दण्डेन परिलिखसि, तावत् तव भविष्यति इति। ततः सः, वेगेन कौपीनं बद्ध्वा, दण्डं गृहित्वा, सर्वबलात् प्रक्षिप्तवान्। स दण्डः तस्य हस्तात् मुक्तः सरयूं नदीं अतिक्रम्य, महति गोसङ्घे, वृषाणां समीपे, पतितः। ततः सरयूतटे त्रिजटं समालिङ्ग्य, धर्मात्मा रामः ताः गावः त्रिजटाश्रमं प्रति न्यययौ। तदा रामः गार्ग्यवंशजं सान्त्वयन् अवदत्—मा क्रुध्याः, मम हास्यं तव विषये कृतम् इति। एष एव तव अप्रतिहतबलः, तदवगन्तुम् अहम् एवं प्रोक्तवान्, अन्यं वरं वृणीष्व इति रामः प्रतिजज्ञे। सत्यं वदामि, मया निवारणं न भविष्यति, यत् मम वित्तं इच्छसि, तत्ते यथार्हं दास्ये, यथा मे पुण्यकीर्तिः स्यात् इति रामः उक्त्वा, त्रिजटः महर्षिः भार्यया सह हृष्टमनाः ताः गावः स्वीकृत्य, रामस्य कीर्त्यै बलाय सुखाय च आशीः दत्तवान्। ततः रामः पूर्णपुरुषार्थः, धर्मेण लब्धं महद्वित्तं, बन्धुषु सन्मानवाक्यप्रेरितः वितरति स्म। द्विजमित्रो वा सेवकः वा दरिद्रः वा, यः कश्चन, तत्र कोऽपि तृप्तिहीनः नासीत्; यथायोग्यं दानमानाभ्यां सर्वे सम्पूजिताः। एवमुक्ते, श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, त्रयस्त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः रघुनन्दनौ, वैदेह्या सह, ब्राह्मणेभ्यः बहुधनदानानन्तरं, पितरं द्रष्टुं निर्जग्मतुः। तयोः शस्त्राणि द्वौ अनुयायिनौ वहन्तौ, सीता पुष्पाभरणैः भूषिता, तत्र शोभमानाः आसन्। तदा जनाः रामस्य दर्शनार्थं प्रासादान् गृहाणि शिखराणि च आरुह्य स्थिताः। राजपथाः जनसमूहेन आकीर्णाः, तस्मात् मार्गेण गन्तुं अशक्यं, तदा दुःखार्ताः जनाः शिखरात् एव राघवस्य दर्शनं कृतवन्तः। पदातिं भ्रातृसा ससीतं तम् दृष्ट्वा, जनाः दुःखेन हृदयानि पीड्यमानाः, बहूनि वचनानि ऊचुः—यस्य पुरा चतुर्विधबलसमेतं महदनुयायित्वम् आसीत्, तं केवलं लक्ष्मणः सीतया सह अनुयाति। सः, राजसुखास्वादकः धर्मनिष्ठः, कदापि मिथ्यावादी नासीत्। या पूर्वं गगनचरैः अपि अदृश्यासीत्, सा सीता अद्य राजमार्गे सर्वैः दृश्यते। गन्धमाल्यचन्दनप्रियां सीतां, ऋतुविपर्यये शीघ्रं वर्णहानिः भविष्यति। नूनं राजा दशरथः अद्य पिशाचवशेन वदति, यः प्रियतमे पुत्रे अपि निर्वासनं कुर्यात्। गुणहीने अपि पुत्रे निर्वासः न युक्तः, किमुत यस्य आचारेण एव लोकः जितः। एवं श्रीरामः लक्ष्मणः च सीता च, सर्वान् पूजयित्वा, पितरं द्रष्टुं प्रस्थिताः, जनसमूहैः दुःखार्तैः अनुगम्यमानाः, धर्मस्य आदर्शं लोकाय दर्शयन्तः, अयोध्यायाः राजमार्गेण अगच्छन्।