ततः बलवतः राघवस्य वचनेन प्रेरितः सौमित्रिः, सहस्रगव्यं सुवर्णरजतं रत्नानि महाधनं च तैः ब्राह्मणैः संतुष्टिम् अवाप्य दातव्यम् इति निश्चितवान्। तैत्तिरीयाणां गुरुर्वेदविद् श्रद्धालुः कौसल्यां प्रति आशीर्वादैः सेवमानः तस्यापि यथेष्टं वाहनं परिचारकांश्च शुक्लवस्त्राणि च दातव्यानि इति सौमित्रये आज्ञापयत्। चक्ररथं सारथिं दीर्घकालं मान्यं मन्त्रिणं च रत्नवस्त्रधनैः तुष्टिं यथोचितां सम्पादयेत् इति उक्तम्। सर्वपशुयुक्तैः सह सहस्रगव्येन च, बहुभिः कठकपाठकैः दण्डिनः युवानः च ये अत्र सन्ति, तेषां च सत्कारः कर्तव्यः। ते सर्वे नित्यं स्वाध्यायपरायणाः अन्यत् किंचिदपि न कुर्वन्ति; आलस्यप्रियाः सुखासक्ताश्च, तथापि महतामपि मान्याः। तेषां कृते अशीतिवाहनानि रत्नपूर्णानि दद्यात्, द्विशतं श्रेष्ठनन्दिनः, सहस्रं च तण्डुलमात्राणि। तेषां जीविकायै सहस्रगव्यं दातव्यम्; कौसल्यायाः समागता बह्व्यो वेष्टिताभरणाः स्त्रियः, तासां प्रतिगृहे सहस्रं सहस्रं दातव्यम्, सौमित्रयेति। यथा कौसल्या मातरः स्वदक्षिणया प्रमुद्येत, तथैव सर्वान् द्विजातीन् सम्यक् पूजय, लक्ष्मण। एवं लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रः यथाज्ञप्तं धनं ब्राह्मणेभ्यः प्रादात्, धनाध्यक्ष इव। ततः स कण्ठगद्गदया वाचा स्वानुगतान् संबोध्य, तेषां प्रत्येकस्य जीविकां दत्वा, बहुधनं वितीर्य, प्रोवाच— "मम गृहम् अपि लक्ष्मणस्य च गृहम्, प्रत्येकस्यागमने यावद् रिक्तं न स्यात्।" इति। एवं तान् शोकसंतप्तान् स्वानुगतान् उक्त्वा, कोषाध्यक्षं प्रति—"मम धनं आनय" इति आज्ञापयत्। ततः सर्वेऽनुगता धनं समानीय, तत्र महापर्वतः इव धनराशिः दृष्टः। तदा पुरुषव्याघ्रः रामः लक्ष्मणेन सह, तद् धनं ब्राह्मणेभ्यः, वृद्धयुवभ्यः, दरिद्रभ्यश्च वितरति स्म। तत्र तवनि केशः गर्गगोत्रजः ब्राह्मणः त्रिजटः नाम, यो वने कृषिकार्येण जीवनं यापयति स्म, सः स्वपत्नीं बालकान् च गृहीत्वा, पतिं प्रति—"लाङ्गलं कुदालं च त्यज; यथाहं वदामि तथा कुरु। धर्मात्मानं रामं दर्शय; किञ्चित् लाभं प्राप्स्यसि" इति उवाच। त्रिजटः भ्रुग्वङ्गिरस्समप्रभः, कस्यापि प्रतिषेधं न प्राप्य, पञ्चमं प्रवेशं पर्यन्तं रामस्य सभां प्रविश्य, रामं प्रति—"राजन्, महाबाहो, अहं दरिद्रः, बहुपुत्रः चास्मि; वने कृष्यैव वसामि, मां पश्य" इति सान्द्रं वचनं प्राह। तदा रामः सस्मितम्—"न मया सहस्रगव्येऽपि एकापि न दत्ता; यावद् दण्डेन परिच्छिन्नं तावत् लभस्व" इति अवदत्। स त्रिजटः वेगेन उत्तरीयं बद्ध्वा, दण्डं गृहीत्वा, सम्यक् प्रक्षिप्तवान्। स दण्डः तस्य हस्तात् मुक्तः सरयूतीरं तीर्त्वा, गवां मध्ये, नन्दिनां समीपे पतितः। तदा रामः सरयूतीरे तं समालिङ्ग्य, धर्मात्मा सः गाः त्रिजटाश्रमं प्रति प्रेषयत्। रामः सौम्यया वाचा गर्गवंशजं त्रिजटं सान्त्वयन् उवाच—"मा रुष्टः भव; एष मम विनोदः केवलम्।" "एष ते तेजोऽतिवर्त्य न शक्यते; तद् ज्ञातुम् इच्छन् अहं त्वां प्रेरितवान्। अन्यं वरं वृणीष्व।" "यथार्थं वदामि; त्वया न निगृह्ये। यद् यद् मम धनं इच्छसि, तद् यथार्हं ते दीयताम्, येन धर्मः कीर्तिश्च मे स्यात्।" इति। तत्र त्रिजटः महर्षिः स्वपत्नी सहितः, ताः गावः स्वीकृत्य, रामस्य कीर्तिबलसौख्यवृद्धये आशीर्वादान् ददौ। रामः अपि पूर्णपुरुषार्थः, धर्मेण संप्राप्तं महाधनं सखिभ्यः यथार्हं वितरति स्म। द्विजमित्रः, दासः, दीनः वा, कोऽपि तत्र अप्रसन्नः नासीद्, यथायोग्यं दानमानसम्मानैः सर्वे तर्पिताः आसन्। शृणु तर्हि वाल्मीकि-रामायणेऽयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशत्तमं सर्गम्। तदा राघवौ सीतया सहितौ, वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यः महाधनं दत्त्वा, पितरं द्रष्टुं निष्क्रान्तौ। तयोः शस्त्राणि द्वौ परिचारकौ वहन्तौ, पुष्पाभरणविभूषिता सीता च तत्र शोभां वर्धयन्ति स्म। जनाः तु रामस्य दर्शनार्थं प्रासादगृहशिखराणि आरोहन्ति स्म। पन्थानः जनसमूहेन आवृता न शक्यन्ते गन्तुम्; तस्मात् दुःखिता जनाः गृहशिखरात् राघवस्य दर्शनं कुर्वन्ति स्म। तं भ्रात्रा सीतया च सह पादचारी यान्तं दृष्ट्वा, लोकाः दुःखाकुलहृदयाः बहूनि वचनानि ऊचुः। "यस्य पुरा चतुःसैन्यबलं पृष्ठतः गच्छति स्म, तस्याधुना केवलं लक्ष्मणः सीतया सह अनुगच्छति।" "सः, यः राज्यरसज्ञः, महाभोगार्थः, धर्मस्य कृते कदापि मिथ्यावचनं न ब्रूते स्म।" "या पुर्वं विहायसगतैरपि द्रष्टुं न शक्या, सा अद्य राजमार्गे जनैः दृष्टा सीता।