तौ दिव्यौ धनुषी, यौ महात्मना वरुणेन स्वयमेव जनकस्य महायज्ञे नृपतये दत्तौ, भीमदर्शनौ, तत्र स्थितौ। तत्रैव दुर्निवार्यं दिव्यं कवचं, अक्षय्यौ तूणी, द्वौ च खड्गौ सूर्यसङ्काशौ सुवर्णभूषितौ, तानि सर्वाणि सन्निहितानि आसन्। रामः, स्वमित्रैः सह सम्यक् अभिवाद्य, वनवासे निश्चयं कृत्वा, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुम् उपसंगम्य, तानि परमास्त्राणि समादत्त। तदा सौमित्रिः, तानि सर्वाणि दिव्यानि शस्त्राणि, पुष्पमालाभिः पूजितानि, रामाय दर्शयामास, राजर्षे। रामः आत्मसंयतिः, स्नेहपूर्वकं लक्ष्मणं समागतं संबोधितवान्—"यथाकालं त्वमागतः प्रिय, यथा मम अभिलाषः, लक्ष्मण।" सः पुनः अवदत्—"मम सर्वं वित्तं, हे रिपुसूदन, त्वया सह ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यश्च दातुमिच्छामि। अत्र स्थिता ब्राह्मणश्रेष्ठाः, गुरुसेवायाम् अनन्यचेतसः; तथा मम सर्वेऽपि परिचारकाः। त्वं तु, वसिष्ठपुत्रं सायज्ञं द्विजश्रेष्ठं आनय; तं पूजयित्वा, अन्यांश्च ब्राह्मणान् मानयित्वा, वनं गमिष्यामि।" एवं श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रोतव्यः। ततः भ्रातुः प्रियतमे हिते च आदेशे विज्ञाते, सौमित्रिः शीघ्रं सायज्ञगृहं प्रविष्टवान्। तत्र अग्निशालायां स्थितं ब्राह्मणं सायज्ञं प्रणम्य, "मित्र, मम सह गच्छ, कर्मकठिनस्य गृहं पश्य," इति उवाच। सायं सन्ध्यां कृत्वा, सौमित्रिणा सह, सः सायज्ञः रामस्य श्रीमति समृद्धे गृहे प्रविवेश। तत्र सुवर्णकङ्कणैः, रमणीयैः कुण्डलैः, सुवर्णसूत्रग्रथितैः हारैः, रत्नैः, भूषणैः, कङ्कणैः च, ककुत्स्थनन्दनः सायज्ञं पूजयामास। तदा सीतया प्रेरितः रामः तं सायज्ञं इदं वचनमब्रवीत्—"मृदु, एकं हारं सुवर्णमालां च स्वपत्नीं प्रति गृह्य गृहीत्वा गच्छ; मम सहधर्मिणी सीता तस्यै कञ्चुकम् दातुमिच्छति। अन्यच्च, मम सहधर्मिणी तव वनगामिन्यै भार्यायै रत्नमयौ नूपुरौ रम्यौ कङ्कणौ च दातुमिच्छति। तथा वैदेही तव कृते, विविधरत्नैः अलङ्कृतं सुशय्यां स्थापयितुमिच्छति। एष शत्रुंजयः नाम गजः, मम मातुलात् प्राप्तः, त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ, तुभ्यं ददामि सह सहस्रेण सुवर्णमुद्राणाम्।" एवं रामेण उक्तः सायज्ञः तानि दानानि स्वीकृत्य, रामं लक्ष्मणं सीतां च शुभाशिषः दत्तवान्। ततः रामः स्नेहयुक्तं वाक्यं प्रियम् आत्मन्यवस्थितं भ्रातरं सौमित्रिं प्रति ब्रह्मेव देवराजम् उपगम्य उवाच। "सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च, तौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ, रत्नैः आमन्त्र्य जलैः इव कर्षकान् तर्पय। हे महाबाहो राघव, सहस्रेण गावः, सुवर्णरजतैः, रत्नैः, महद्वित्तेन तान् तर्पय। तथा तैत्तिरीयाचार्यं वेदविदं, सततमनुष्ठानशीलं, कौसल्यां प्रति आशीर्वाददायकं ब्राह्मणं—तस्मै वाहनं परिचारकान् च तन्तुशाटिकां च यथेष्टं ददातु सौमित्रे। रथिनं चित्ररथं, पूजितं मन्त्रिणं, दीर्घकालसेवितं, तं च रत्नवस्त्रवित्तैः तर्पय। सर्वैः पशुभिः सह सहस्रेण गावः, अत्र बहवः कठकपाठकाः दण्डिनः च— ये सदा पाठमात्रे रता, अन्यन्न कर्म कुर्वन्ति, आलस्यप्रियाः सुखासक्ताः, महाजनैः पूजिताः। तेषां रत्नपूर्णानि अशीतिः वाहनानि, द्विशत् उत्तमान् ऋषभान्, सहस्रं तण्डुलानां ददातु। सौमित्रे, तेषां भरणाय सहस्रं गावः, कौसल्यायाः समीपे समागताः याः स्त्रियः, तासां प्रत्येकस्य सहस्रं ददातु। मम जननी कौसल्या यथाऽऽनन्दं यज्ञे प्राप्नुयात्, सर्वान् द्विजातीन् सम्यक् पूजय, लक्ष्मण।" एवं लक्ष्मणः पुरुषर्षभः, विहितं धनं ब्राह्मणेभ्यः स्वयमपि दत्तवान्, कुबेर इव। ततः सः, अश्रुपूर्णकण्ठः, स्वपरिचारकान् प्रति, बहुधनं दत्त्वा, तेषां जीविकां न्यवेदयत्। "लक्ष्मणस्य गृहम्, मम च गृहम्, प्रतियावद्, मम प्रतिनिवृत्तिपर्यन्तं रिक्तं न भूयात्।" इति सर्वान् दुःखितान् परिचारकान् उक्त्वा, कोषाध्यक्षं प्रति—"मम वित्तं आनय," इति आज्ञापयत्। ततः तेन सर्वे परिचारका वित्तं आनिन्युः; सः महद् वित्तसमूहः तत्र दृष्टः, साक्षात् विस्मयकारी। तदा सः पुरुषव्याघ्रः लक्ष्मणेन सह तद् वित्तं ब्राह्मणेभ्यः, युवा वृद्धेभ्यश्च, दीनजनानां च दत्तवान्। तत्र ताम्रकेशः गार्ग्यगोत्रजः ब्राह्मणः त्रिजटः नाम, यो वने हलकुठारजीविनः, सः सततम् कृष्युपजीविः। तस्य यौवने पत्नी, पुत्रान् गृहीत्वा, तं ब्राह्मणं प्राह—"पतिः स्त्रीणां देवता," इति। सा उवाच—"हलम् कुटारं च परित्यज्य, यदहम् वदामि तत् कुरु; धर्मात्मानं रामं दर्शय, किञ्चित् लाभः स्यात्।" सः त्रिजटः, भृग्वङ्गिरसोरिव प्रभया समन्वितः, न केनापि वारितः, पञ्चमं सभामण्डलपर्यन्तं प्रविवेश।