राघवस्य प्रियवाक्यान् श्रुत्वा रामः सुमित्रानन्दनं सौमित्रिं प्रहृष्टः प्रत्युवाच — “गच्छ, सौमित्रे, सर्वमित्रैः सह स्वस्त्ययनं कुरु।” ततो लक्ष्मणः तत्र स्थितानि तानि दिव्यानि धनुषी, यानि महात्मना वरुणेन स्वयम् जनकस्य महायज्ञे राज्ञे दत्तानि, भीमदर्शनानि, तथा दुर्ग्राह्यं दिव्यं कवचं, अक्षय्यौ तूणी, सूर्यसमप्रभे द्वे खड्गे सुवर्णविभूषिते च समादाय, सर्वमित्रेभ्यः स्वस्त्ययनं कृत्वा, वनवासे दृढनिश्चयः इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुम् उपससार, तानि उत्तमानि शस्त्राणि जग्राह। ततः सौमित्रिः तानि दिव्यानि शस्त्राणि, माल्यैः पूजितानि, रामाय दर्शयामास। रामः स्वसंयमितः, आगतम् लक्ष्मणम् स्नेहपूर्वकं सम्बोधितवान् — “यथाकालम् आगतः त्वं, प्रिय, यथा मम मनसि आसीत्, लक्ष्मण।” ततोऽहं, रिपुनिग्रहणकर्तर्, सर्वं मम वित्तं ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः च दातुम् इच्छामि, त्वया सह। अत्रैव ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः, गुरुभक्त्या निष्ठिताः, तथा मम सर्वेऽपि अनुयायिनः वसन्ति। त्वं तु, वसिष्ठपुत्रं सुकुलं द्विजश्रेष्ठम् सुइज्ञं आनय; अहम् शीघ्रं वनाय प्रस्थितः, सर्वान् विशिष्टान् अन्यांश्च ब्राह्मणान् सम्पूज्य गमिष्यामि। एवं श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः भ्रातुः प्रियं हितं च आदेशं विज्ञाय, लक्ष्मणः शीघ्रं सुइज्ञस्य गृहम् प्रविवेश। अग्निशालायां स्थितं तं ब्राह्मणं साष्टाङ्गं प्रणम्य उवाच — “मित्र, मया सह गच्छ, दुष्करकर्मणः गृहम् पश्य।” ततः सायंतनपूजां कृत्वा, सौमित्रिणा सह सुइज्ञः श्रीरामस्य श्रीमद्विभवशालिनि गृहे प्रविवेश। तत्र रामः सुवर्णकङ्कणैः, शोभनकुण्डलैः, सुवर्णसूत्रयुक्तैः हारैः, रत्नैः, कङ्कणैः, वलयैः च, अन्यैश्च नानारत्नैः सुकाकुत्स्थः सुइज्ञं पूजयामास। तदा सीतासंप्रेरणया रामः तं वचः प्रोवाच — “मृदु, हारं सुवर्णमालां च तव भार्यायाः प्रति प्रेषय; मैथिली अपि तस्यै काञ्चनं दातुम् इच्छति। तथा वनगामिन्यै तव भार्यायै शोभनानि नूपुराणि भुजबन्धनानि च सीता ददाति। वैदेही अपि तव कृते रत्नमण्डितं शय्यासनं स्थापयितुं इच्छति। अयं शत्रुंजयो नाम गजः, मम मातुलात् प्राप्तः, स च सह सहस्रेण सुवर्णमुद्राणां तुभ्यं दत्तः, ब्राह्मणश्रेष्ठ।” एवं रामवचनेन सुइज्ञः तान् दानान् स्वीकृत्य, रामं लक्ष्मणं सीतां च शुभाशिषः ददौ। तदा रामः मधुरं वचः प्रियं च सौमित्रिं शान्तमात्मानं सम्बोधितवान्, यथा ब्रह्मा देवेश्वरं सम्बोधयेत्। “सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च, तौ द्विजश्रेष्ठौ रत्नैः जलैः इव कृषीन् आमन्त्र्य संतोषय। वीर्यवान् राघव, सहस्रेण गावः, सुवर्णरजतैः, रत्नैः, महाधनैः तौ तुष्टया। तैत्तिरीयाचार्यः वेदविद् भक्तिमान् कौशल्यां शुभाशिषा सेवते — तस्मै वाहनं परिचारकांश्च कौशेयवस्त्राणि यथेष्टं ददातुं त्वया योज्यं। चक्ररथः सारथिः, पूज्यः मन्त्रिणां चिरसेवी, तं च रत्नैः वस्त्रैः धनैः च संतोषय। सर्वैः पशुभिः सह सहस्रेण गावः, बहवः कठकपाठकाः दण्डिनः चात्र सन्ति — ते नित्यं स्वाध्यायनिष्ठाः, अन्यं कर्म न कुर्वन्ति; आलस्यप्रियाः, सुखासक्ताः, महतां पूजिताः। तेषां रत्नैः पूर्णानि अशीतिः यानानि, द्विशत् उत्तमान् ऋषभान्, सहस्रं तण्डुलानां च दद्यात्। तथा तेषां भरणाय सहस्रं गावः प्रयच्छ; कौशल्यायाः समीपे स्त्रियः काञ्चनमेखलाः आगताः — तासां प्रतिगृहं सहस्रं दद्यात्, सौमित्रे। यथा कौशल्या स्वकर्मणि हृष्टा भवेत्, तथा सर्वान् द्विजातीन् सम्पूज्य, लक्ष्मण। ततः लक्ष्मणः पुरुषश्रेष्ठः, यथोक्तं, धनं ब्राह्मणेभ्यः स्वयमेव ददौ, धनाध्यक्ष इव। तदा स स्वानुयायिनः, बहुधनं दत्त्वा, कण्ठे गलितया वाचा, जीविकां दत्त्वा, उवाच — “मम गृहम् लक्ष्मणस्य च गृहं प्रतिगृहं मम आगमनपर्यन्तम् रिक्तं न भवेत्।” एवं सर्वान् दुःखितान् अनुयायिनः उक्त्वा, कोशाध्यक्षं सम्बोधितवान् — “मम वित्तं आनय।” ततः सर्वे अनुयायिनः तस्य वित्तम् आनयन्; तत्र महद् वित्तसमूहं द्रष्टुं शक्यं, मनोहरम्। तदा पुरुषव्याघ्रः रामः लक्ष्मणेन सह तद् वित्तं ब्राह्मणेभ्यः, वृद्धेभ्यः, बालकेभ्यः, दरिद्रेभ्यश्च ददौ। तत्र गार्ग्यवंशजः ताम्रकेशः ब्राह्मणः त्रिजटः नाम, यः वने कृषिकार्येण जीविकाम् आप्नोति, हलकृत्त्रिणश्च सदैव। तस्य तु भार्या, बालान् गृहीत्वा, तं ब्राह्मणं उवाच — पतिः स्त्रीणां देवता इति। “हलम् कुट्टनीं च परित्यज्य, यद् वच्मि तत् कुरु; धर्मात्मानं रामं दर्शय — किमपि लभेथाः इति।