रामः सौमित्रिं स्नेहपूर्णया वाचा सम्बोधितवान्—“तेजसा तव, वीर, भरतः निःसंदेहं कौशल्यां सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति। यदि तु उत्तमं राज्यं प्राप्त्वा भरतः धर्मेण न शासनं कुर्यात्, मनसि च विकारं यदी स्वाभिमानात् कुर्यात्, तदा तं पापात्मानं दुर्मनसं निश्चितं हनिष्यामि; तस्य पक्षस्थांश्च, त्रिलोक्यं यद्यपि स्यात्। कौशल्या धर्मात्मा सहस्रं मम सदृशान् धारयितुं समर्था, यतः सहस्रं ग्रामाणां तया सह आश्रितैः प्राप्तम्। सा स्वयमेव, मम मातरं च, मम सदृशान् च पालनाय पूर्णशक्तिः; दृढसंकल्पा सा स्त्री। अतः मां सखं कुरु; अत्र धर्मविरोधो नास्ति। अहं तव साकं पूर्णताम् यास्यामि, तव च कार्यं सिद्ध्यति। धनुष्मान्, कुदालेन कुटमण्डलस्य च साहाय्येन, अहं अग्रे गच्छामि, मार्गदर्शनं करिष्यामि। सर्वदा तव कृते मूलानि फलानि च, अन्यानि च वने तपस्विनां योग्यं खाद्यं संग्रहीष्यामि। त्वं वैदेह्या सह गिरिशिखरेषु रमस्व; जाग्रतः सुप्तस्य वा सर्वं तव कार्यं अहं करिष्यामि।” एवं सौमित्रेण उक्तं श्रुत्वा रामः सन्तुष्टः प्रत्युवाच—“गच्छ, सौमित्रे, मित्रैः सह स्वजनैः च विदायां कुरु।” ततः तौ दिव्ये धनुषी, ये महात्मना वरुणेन जनकस्य महायज्ञे राज्ञे दत्ते, भीमस्वरूपे, अपारम्ये दिव्ये कवचे, अक्षय्ये तूणीरौ, सुवर्णमण्डिते द्वे असिप्रभे सूर्यसमानौ—एतानि रामस्य साकं सौमित्रिः गुरुगृहं गत्वा, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुं प्रणम्य, उत्तमानि आयुधानि गृहीत्वा रामाय दर्शयामास। रामः आत्मसंयमितः सौमित्रिं स्नेहपूर्णया वाचा सम्बोधितवान्—“समयः यथायोग्यं आगतः त्वया, लक्ष्मण, यथा मम इच्छायाः। अहं सर्वं मम धनं ब्राह्मणेषु तपस्विषु च दातुम् इच्छामि, त्वया सह। अत्र श्रेष्ठाः ब्राह्मणाः वसन्ति, गुरुसेवायाम् निष्ठाः; मम आश्रिताः अपि सन्ति। त्वं तु, वसिष्ठस्य पुत्रं श्रेष्ठं द्विजातीनां, सुयज्ञं आनय; अहं शीघ्रं वनगमनं करिष्यामि, सर्वान् विशिष्टान् अन्यांश्च ब्राह्मणान् पूजयित्वा।” एवं अयोध्याकाण्डस्य द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रूयताम्। तदनन्तरं, भ्रातुः आज्ञां श्रुत्वा, सौमित्रिः शीघ्रं सुयज्ञगृहं प्रविष्टवान्। अग्निशालायां स्थितं ब्राह्मणं प्रणम्य, लक्ष्मणः उक्तवान्—“मित्र, मम सह गच्छ, यश्च महाकर्मा रामस्य गृहं पश्य।” ततः सायं पूजां कृत्वा, सौमित्रिणा सह सुयज्ञः रामस्य शोभनं समृद्धं गृहं प्रविष्टवान्। रामः काकुत्स्थवंशजः, सुवर्णकङ्कणैः, शोभनैः कुण्डलैः, सुवर्णसूत्रयुक्तैः हारैः, रत्नैः, काङ्कणैः, वलयैः च, अन्यैः च बहुभिः रत्नैः, सुयज्ञं पूजयामास। ततो वैदेह्याः प्रेरणया रामः सुयज्ञं सम्बोधितवान्—“मृदु, हारं सुवर्णमालाम् तव पत्नीं प्रति गृह्यताम्; वैदेही च तव पत्नीं प्रति कञ्चुकं दातुम् इच्छति। मम सखा तव पत्नीं प्रति वनगमनाय शोभनं नूपुरं सुन्दरं कङ्कणं च ददाति। वैदेही च तव कृते विविधरत्नैः अलङ्कृतं उत्तमं शय्यां स्थापयितुम् इच्छति। अयं शत्रुञ्जयो नाम गजः, मम मातुलेन दत्तः, त्वं श्रेष्ठ ब्राह्मण, तव गृहे सह सहस्रं सुवर्णमुद्राः ददामि।” एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, सुयज्ञः तान् दानानि स्वीकृत्य, रामं लक्ष्मणं सीतां च शुभाशिषः दत्तवान्। ततः रामः स्नेहपूर्णया वाचा सौमित्रिं सम्बोधितवान्, यथा ब्रह्मा देवेशं सम्बोधयेत्—“सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च, तौ श्रेष्ठौ ब्राह्मणौ, रत्नैः जलस्य यथा धान्यं, आमन्त्र्य पूजय। महाबाहो राघव, तौ सहस्रं गवां सुवर्णरजतैः रत्नैः महद्वित्तेन तुष्टिं कुरु। तैत्तिरीयशास्त्राध्यापकः, वेदविद्, नित्यनिष्ठः, कौशल्यां आशीर्भिः सेवते—तस्य वाहनं, परिचारकान्, पट्टवस्त्रं च यावद् इच्छति, सौमित्रे, दत्तुम् अर्हसि। चित्तरथः सारथिः, पूजितः मन्त्रदाताः, दीर्घकालं सेवकः—रत्नैः वस्त्रैः वित्तेन च तं तुष्टिं कुरु। सर्वैः पशुभिः सह सहस्रं गवां, बहवः काठकपाठकाः दण्डिनः युवानः च अत्र सन्ति। ते नित्यं पाठनिष्ठाः, अन्यं कर्म न कुर्वन्ति; आलस्यप्रियाः, सुखासक्ताः, महतां पूज्याः। तेषां रत्नैः पूर्णानि अशीतिं वाहनानि, द्विशत् उत्तमान् गवां, सहस्रं तण्डुलस्य मितानि दातव्यम्। सौमित्रे, तेषां पालनाय सहस्रं गवां दत्तव्यम्; कौशल्यायाः समीपे महान् स्त्रीसमूहः आगतः—सर्वासां सहस्रं सहस्रं दातव्यम्। यथा मम माता कौशल्या यज्ञे हर्षं प्राप्नुयात्, सर्वान् द्विजातीन् सम्यक् पूजय, लक्ष्मण।