रामः सौमित्रिं सान्त्वनपूर्वकं इदं उवाच—राज्यं प्राप्तवती अश्वराजस्य कन्या दुःखितासु सहभार्यासु सुखं न आनयेत्। भरतः तु राज्यं लब्ध्वा कैकेयीसहितः कौसल्यां च दुःखितां सुमित्रां च न पालयेत्। अतः सौमित्रे, त्वं एतां महतीं धर्मज्ञां कौसल्यां स्वयं वा, राज्ञः अनुग्रहेण वा, पालय; एषा वाक्येन कर्तव्या धर्मः तव। एवं तव मम प्रति भक्तिः स्पष्टं प्रकाशिष्यते, तथा तव महत्त्वं च अतुलं धर्मज्ञेषु वृद्धेषु सत्कारं च। अतः मम कृते एतत् कुरु, रघुवंशशिरोमणे; मा मातरं सुखहीनं विना वयं पश्येम। एवं सौमित्रिं सौम्यवाक्यैः सम्बोध्य, रामः यदा तं उवाच, तदा लक्ष्मणः, वाक्यकुशलः प्रत्युवाच—तव तेजसा, वीर, भरतः कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति, नात्र संशयः। यदि भरतः उत्तमं राज्यं लब्ध्वा धर्मेण न पालयेत्, वीर, चित्तविक्षेपेण वा, गर्वात् वा, तर्हि तं दुष्टं क्रूरचित्तं निहन्यामि, न संशयः; तस्य पक्षे स्थितानपि, त्रिलोकानपि। कौसल्या तु सहस्रं मम सदृशान् पालयितुं समर्था, यतः सा सहस्रं ग्रामान् सेवकैर्युक्तान् प्राप्तवती। सा स्वस्य, मम मातुः, मम सदृशानां च पालनाय पूर्णशक्तिः, दृढनिश्चया च। मां तव सहचरं कुरु; न अत्र अधर्मः अस्ति। अहं तृप्तः भविष्यामि, तव कार्यं अपि सिद्धं भविष्यति। धनुष्मान्, कूपी शूर्पं च गृहीत्वा, अग्रे गच्छामि, मार्गदर्शनं करिष्यामि। सदा तव कृते मूलानि फलानि च, अन्यानि च मुनिभ्यः योग्यानि वन्यानि आहरिष्यामि। त्वं वैदेह्या सह गिरिशिखरेषु रमस्व; अहं तव जाग्रतः शयाने वा सर्वं करिष्यामि। एवं सौमित्रेण उक्तं श्रुत्वा, रामः सन्तुष्टः प्रत्युवाच—गच्छ सौमित्रे, सर्वैः मित्रैः सह अभ्यनुज्ञां गृहाण। तौ दिव्ये धनुषी, यौ महात्मना वरुणेन जनकस्य यज्ञे राज्ञे दत्ते, भीमस्वरूपे, तथा दिव्यं कवचं दुर्गं, अक्षय्यौ तूणीरौ, द्वे च अस्य सूर्यसम्प्रभे सुवर्णमालिन्ये च खड्गे, तानि सौमित्रिः अभ्यनुज्ञां कृत्वा, वनवासे निश्चयमापन्नः, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुं समीपं गत्वा उत्तमानि आयुधानि गृहीत्वा, तानि दिव्यानि आयुधानि रामाय दर्शयामास, माल्यैः पूजितानि। रामः, आत्मसंयमी, सौमित्रिं स्नेहपूर्वकं उवाच—समयः अयम् उत्तमः, लक्ष्मण, यथा मम अभिलषितम् आगतः। अहं सर्वं धनं ब्राह्मणेषु तपस्विषु च तव सह दातुमिच्छामि। अत्र श्रेष्ठा ब्राह्मणाः वसन्ति, गुरुभक्ताः; मम सेवकाः अपि। तव कार्यं—सुविज्ञः वसिष्ठपुत्रः सुयज्ञः, द्विजश्रेष्ठः, तं आनय; अहं शीघ्रं वनं गच्छामि, सर्वान् विशिष्टान् ब्राह्मणान् अन्यांश्च सत्कार्य सन्मान्य। एवं रामस्य आज्ञां बन्धुवल्लभां हितां च ज्ञात्वा, सौमित्रिः शीघ्रं सुयज्ञस्य गृहम् प्रविश्य। लक्ष्मणः, अग्निशालायां स्थितं ब्राह्मणं नमस्कृत्य, उवाच—मित्र, मम सह गच्छ, कर्मकठिनं गृहं पश्य। ततः सायंकालोपासनां कृत्वा, सौमित्रिणा सह, रामस्य श्रीमत् समृद्धं गृहं प्रविश्य। रामः, सुवर्णकटकैः, कान्तकुण्डलैः, सुवर्णसूत्रहारैः, रत्नैः, कङ्कणैः, वलयैः, अन्यैः च बहुभिः रत्नैः, ककुत्स्थवंशजः सुयज्ञं सम्मान्य, सीतायाः प्रेरणया, तं उवाच—मृदु, हारं सुवर्णमालां तव पत्न्यै दत्तव्यम्; मम सहचरी सीता तस्यै मेखलां दातुमिच्छति। मम सहचरी तव पत्नी, या वनं गच्छति, तस्यै उत्तमं नूपुरं, सुन्दरं कटकं ददाति। वैदेही इच्छति यत् त्वं उत्तमं शय्यां रत्नैः भूषितां स्थापयेत्। अयं शत्रुञ्जयो नाम गजः, मम मातुलेन दत्तः, तं सह सहस्रं सुवर्णमुद्राभिः तुभ्यं ददामि, ब्राह्मणश्रेष्ठ। एवं रामेण उक्तः, सुयज्ञः तान् दानानि स्वीकार्य, रामं लक्ष्मणं सीतां च शुभाशीर्वादैः अनुगृह्णाति। रामः, सौमित्रिं प्रियं शान्तचित्तं च ब्रह्मा इव सुरेशं संबोध्य, उवाच—सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च, द्वौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ, रत्नैः जलस्य अन्नस्य च यथा, आमंत्रय। राघव, सहस्रं गोः, सुवर्णरजतं, रत्नानि, महत् धनं च तैः तुष्टिं कुरु। तैत्तिरीयशास्त्रविद्, वेदपारगः, कौसल्यां आशीर्वादैः सेवमानः, तस्मै वाहनं, सेवकान्, पट्टवस्त्राणि यथेष्टं ददातु सौमित्रिः। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः श्रूयताम्। ततः सौमित्रिः भ्रातुः आज्ञां हितां प्रियां च ज्ञात्वा, शीघ्रं सुयज्ञस्य गृहम् प्रवेशयामास। लक्ष्मणः, अग्निशालायां स्थितं ब्राह्मणं नमस्कृत्य, उवाच—मित्र, मम सह गच्छ, कर्मकठिनं गृहं पश्य। सायंकालोपासनां कृत्वा, सौमित्रिणा सह, रामस्य श्रीमत् समृद्धं गृहं प्रविश्य। रामः, सुवर्णकटकैः, कान्तकुण्डलैः, सुवर्णसूत्रहारैः, रत्नैः, कङ्कणैः, वलयैः, अन्यैः च बहुभिः रत्नैः, ककुत्स्थवंशजः सुयज्ञं सम्मान्य, सीतायाः प्रेरणया, तं उवाच—मृदु, हारं सुवर्णमालां तव पत्न्यै दत्तव्यम्; मम सहचरी सीता तस्यै मेखलां दातुमिच्छति। मम सहचरी तव पत्नी, या वनं गच्छति, तस्यै उत्तमं नूपुरं, सुन्दरं कटकं ददाति। वैदेही इच्छति यत् त्वं उत्तमं शय्यां रत्नैः भूषितां स्थापयेत्। अयं शत्रुञ्जयो नाम गजः, मम मातुलेन दत्तः, तं सह सहस्रं सुवर्णमुद्राभिः तुभ्यं ददामि, ब्राह्मणश्रेष्ठ। एवं रामेण उक्तः, सुयज्ञः तान् दानानि स्वीकार्य, रामं लक्ष्मणं सीतां च शुभाशीर्वादैः अनुगृह्णाति। रामः, सौमित्रिं प्रियं शान्तचित्तं च ब्रह्मा इव सुरेशं संबोध्य, उवाच—सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च, द्वौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ, रत्नैः जलस्य अन्नस्य च यथा, आमंत्रय। राघव, सहस्रं गोः, सुवर्णरजतं, रत्नानि, महत् धनं च तैः तुष्टिं कुरु। तैत्तिरीयशास्त्रविद्, वेदपारगः, कौसल्यां आशीर्वादैः सेवमानः, तस्मै वाहनं, सेवकान्, पट्टवस्त्राणि यथेष्टं ददातु सौमित्रिः।