स्नेहयुक्तः, धर्मनिष्ठः, दृढप्रतिज्ञः, सदा सद्गतिपरायणः, प्राणसमः प्रियः, आज्ञाकारी, जितेन्द्रियः, मम सुहृदिति लक्ष्मणं सस्नेहम् अभ्यनुजानन् रामः तं सम्बोधयामास। ततः स रामः सौमित्रिं प्रति उवाच—"यदि त्वं अद्य मया सह वनं यास्यसि, कौसल्या वा सुमित्रा वा कः सेविष्यते? यः पृथिव्यां कामान् मेघ इव सिञ्चति, स राजा महाबलः कामपाशैः बद्धः। अश्वपति-कन्या राज्यलाभेन दुःखिता-सपत्नीनां न तुष्टिं करिष्यति। भरतः अपि, कैकेयीसहितः राज्यं प्राप्य, कौसल्यां सुमित्रां च न पालनं करिष्यति। अतः सौमित्रे, त्वं स्वयमेव तां महाभागां मातरं वा पालय, वा राजानुग्रहेण; इयं वचनकृत्या कौसल्यायाः सम्पादनीया। एवं कृत्वा, मम प्रति तव भक्तिर्लोकसमक्षं प्रकटिता भविष्यति, तथा वृद्धानां धर्मज्ञानां पूजायाम् अनुत्तमा तव धर्मनिष्ठा अपि। अतः सौमित्रे, रघुवंशश्री, मम हेतोः एषा कृत्या त्वया कार्या, यथा अम्बायाः अस्मद्विरहिता सुखलाभः न लुप्येत।" इति रामेण मधुरया गिरा उक्तः लक्ष्मणः, वाक्यकुशलः प्रत्युवाच— "तव तेजसा एव, वीर, भरतः निष्चयेन कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति, अस्य न संशयः। यदि तु राज्यं प्राप्य भरतः धर्मेण न पालयेत्, विषण्णचित्तः वा अभिमानात् अन्यथा आचरिष्यति, अहं तं पापकृतं निर्दयचित्तं नूनं हनिष्यामि, असंशयं; तस्य पक्षे स्थितानपि, त्रिषु लोकेषु यः कश्चन स्यात्। सा महाभागा कौसल्या सहस्रं ममोपमां पालयितुं समर्था, यतो हि सहस्रग्रामान् सपरिच्छदान् प्राप्य स्थिता। सा स्वमात्मानं, मम मातरं, ममोपमान् च अन्यांश्च पालयितुं पूर्णशक्तिः; सा धृतिमती स्त्री। अतः मां स्वसखं कुरु; अत्र धर्मविप्लवो नास्ति। अहं तृप्तिं गमिष्यामि, तव च कार्यसिद्धिः भविष्यति। धनुषा सन्नद्धेन, कुदालेन कुटिलेन च सह, मार्गदर्शकः अग्रतः गमिष्यामि। सदा मूलफलानि च अन्यानि मुनिभोज्यानि च ते समाहरिष्यामि। त्वं वैदेह्या सह पर्वतानां शिखरेषु रमस्व, अहं त्वां जाग्रतः स्वपतः वा सर्वं सम्पादयिष्यामि।" एवं लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, रामः अतिप्रीतः प्रत्युवाच—"गच्छ सौमित्रे, सर्वान् स्वसखीन् अभ्यनुज्ञापय।" ततः तौ दिव्ये धनुषी, यौ वरुणेन स्वयं जनकयज्ञे नृपतये दत्ते, भीमरूपे, तथा अभेद्ये दिव्ये कवचे, अक्षय्ये तूणी, सुवर्णमालिनौ द्वौ खड्गौ च, लक्ष्मणः आदाय, सखीन् अभ्यनुज्ञाप्य, वनवासाय कृतनिश्चयः, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुं समीपं गत्वा तानि दिव्यास्त्राणि जग्राह। सौमित्रिः तानि सर्वाणि दिव्यायुधानि माल्यैः पूजितानि रामाय दर्शयामास। तं समुपस्थितं लक्ष्मणं रामः स्नेहपूर्वकं सम्बोध्य उवाच—"समयमेव आगतः प्रियः, यथावाञ्छितम्। अहम् इच्छामि, त्वया सह, सर्वं मम धनं ब्राह्मणेभ्यः मुनिभ्यश्च दातुम्। अत्र स्थिता ब्राह्मणाः, गुरुभक्त्या स्थिताः, तथा मम परिचारकाः। त्वं तु वसिष्ठपुत्रं सुइज्ञं द्विजश्रेष्ठं आनय, तं च अन्यांश्च ब्राह्मणान् सन्मान्य, वनं यास्यामि।" एवमुक्तः सौमित्रिः भ्रातुः प्रियतमा हितवचनमनुस्मृत्य शीघ्रमेव सुइज्ञस्य गृहम् प्रविश्य तम् अग्निशालायाम् स्थितम् अभिवाद्य उवाच—"मित्र, मया सह आगच्छ, कर्मकठिनस्य गृहम् पश्य।" तदा स सुइज्ञः संध्योपासनां कृत्वा सौमित्रिणा सह रामस्य श्रीमद् गृहं प्रविवेश। तत्र काकुत्स्थवंशजः रामः सुवर्णकङ्कणैः, शोभनकुण्डलैः, सुवर्णसूत्रगुणैः हारैः, रत्नैः, कङ्कणैः, वलयैः च सुइज्ञम् अर्चयामास। तदा सीतया प्रोत्साहितः रामः तं प्रति उवाच—"मृदु, एकं हारं सुवर्णमालां तव भार्यायै दापय, मम सखी तस्यै कनककाञ्चनं दातुम् इच्छति। मम सखी तव भार्यायै वनगामिन्यै रत्नमणिविभूषिते श्रोणिसूत्रे सुशोभने पदके च ददाति। तथा वैदेही तव कृते उत्तमशय्याम् विविधरत्नविचित्रां स्थापयितुम् इच्छति।" "अयं शत्रुंजयः हस्ती, मम मातुलात् लब्धः, त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ, तव ददामि, सह सहस्र सुवर्णमुद्राभिः।" इत्युक्तः रामेण सुइज्ञः तानि दानानि स्वीकृत्य, रामं लक्ष्मणं सीतां च शुभाशिषः दत्तवान्। ततः रामः स्नेहपूर्वकं प्रियं भ्रातरं सौमित्रिं सम्बोध्य उवाच—"सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च, द्वौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ, आमन्त्र्य रत्नैः आहूय, यथा कर्षकेन सलिलेन धान्यं पूज्यते तथा पूजय।" एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रोतव्यः।