लक्ष्मणः रामस्य समीपस्थः कृताञ्जलिः स्थित्वा, "अहं गन्तुमिच्छामि, किं हेतोः मां प्रतिषेधसि? अस्मिन्विषये मे सन्देहः, त्वत्तः ज्ञातुमिच्छामि, अनघ," इति प्रष्टुम् आरब्धवान्। तदा महाबलः रामः धर्मनिष्ठं लक्ष्मणम्, यः तस्य पुरतः स्थितः, प्रियं स्नेहेन सम्बोधितवान्। स लक्ष्मणः सदा धर्ममार्गे प्रतिष्ठितः, प्रियतमा आत्मनः जीवितादपि, आज्ञाकारी, विजयी, सखा चासीत्। रामः पुनः सौमित्रिं सम्बोधयन् उवाच—"यदि त्वं अद्य मया सह वनं गमिष्यसि, कः कौसल्यां वा सुमित्रां वा सेवेत? राजा, यः पृथिव्यां कामान् मेघ इव सिञ्चति, स कामपाशैः बद्धः। अश्वपति-कन्या राज्यलाभात् दुःखितानां सपत्नीनां सुखं न करिष्यति। भरतः च, राज्यं प्राप्य, कैकेय्यां स्थितः, कौसल्यां सुमित्रां च न पालनं करिष्यति। अतः त्वं एव सौमित्रे, कौसल्यामिह पालय; एष धर्मः वाच्यः, तस्य पालनं त्वया कर्तव्यम्। एवं त्वदीया मम प्रति भक्तिः स्पष्टा भविष्यति, यश्च धर्मज्ञेषु वृद्धेषु तव महान् धर्मः। मम कृते एतत् कुरु, रघुवंश-शार्दूल; अम्बायाः सुखं विना न भवेत्, यदि वयं तस्याः समीपं विहाय गच्छामः।" एवं रामेण स्निग्धया वाचा उक्तः लक्ष्मणः, वाक्यकुशलः प्रत्युवाच—"तव तेजसा, आर्य, भरतः नूनं कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति, अत्र न संशयः। यदि स उत्तमं राज्यं प्राप्य यथान्यायं न पालयेत्, अहङ्कारात् वा क्लेशितः स्यात्, तर्हि तम् दुष्टं क्रूरमतिं निहन्याम्, तस्य पक्षे स्थितानपि त्रीन् लोकान् अपि। कौसल्या सहस्रं मम सदृशान् पालयितुं समर्था, सा हि सहस्रग्रामान् प्रजासहितान् प्राप्तवती। सा आत्मनः, मम मातुः, मम च पालनाय पूर्णसामर्थ्ययुक्ता, दृढनिश्चया च। त्वं मां सहचरं कुरु, अत्र धर्मः नास्ति; अहं तृप्तिम् आप्स्यामि, तव कार्यं च सिद्ध्यति। धनुषा सज्येन कण्ठे, कुदालेन च कुटिलेन च, पुरतः गच्छन् मार्गं दर्शयिष्यामि। सदा ते मूलानि फलानि च, अन्यानि च मुनिभोजनानि समाहरिष्यामि। त्वं वैदेह्या सह पर्वतानां शिखरेषु रमस्व, अहं तव जाग्रतः सुप्तस्य च सर्वं करिष्यामि।" एवमुक्ते लक्ष्मणेन, रामः प्रीतमनाः प्रत्युवाच—"गच्छ सौमित्रे, सर्वान् स्वमित्रान् अनुज्ञाप्य आगच्छ।" ततः तौ दिव्ये धनुषी, यौ महात्मना वरुणेन जनकस्य यज्ञे राज्ञे दत्ते, भीमदर्शने, दिव्यं कवचं दुर्ग्राह्यम्, अक्षय्यौ तूणी च, द्वे असिवर्ये सूर्यसङ्काशे सुवर्णभूषिते च, आदाय सौमित्रिः स्वमित्रान् विदाय, वनवासे धृतचित्तः, इक्ष्वाकूणां कुलगुरुं उपसंगम्य तानि शस्त्राणि जग्राह। ततः सौमित्रिः तानि दिव्यानि शस्त्राणि पुष्पमाल्यैः भूषितानि रामाय दर्शयामास। रामः स्वसंयतः स्नेहेन लक्ष्मणं सम्बोध्य उवाच—"समये आगतः त्वं, यथा मम इच्छा, लक्ष्मण।" ततो लक्ष्मणं प्रति—"यदस्ति मम सर्वं धनं, ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यश्च दातुमिच्छामि, त्वया सह। अत्र ब्राह्मणाः श्रेष्ठाः, गुरुभक्त्या स्थिताः, मम च अनुयायिनः सर्वे। त्वं तु वसिष्ठपुत्रं सुयज्ञं द्विजश्रेष्ठं आनय; सर्वान् ब्राह्मणांश्च सत्कृत्य, अन्यांश्च, वनं यास्यामि।" एवं द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। ततो भ्रातुः प्रियं हितं च शासनं विज्ञाय, लक्ष्मणः शीघ्रं सुयज्ञगृहं प्रविवेश। अग्निशालायां स्थितं तं ब्राह्मणं प्रणम्य, "सखे, मम सह गच्छ, द्रष्टुम् यशोवतः गृहम्," इति न्यगदत्। स च सायं सन्ध्यां कृत्वा सौमित्रिणा सह, रामस्य श्रीमति समृद्धे गृहे प्रविवेश। तत्र सुवर्णकेयूरैः, शोभनकुण्डलैः, सुवर्णसूत्रैः हारैः, रत्नैः, कङ्कणैः, कङ्कणैः च, अन्यैश्च नानाविधैः रत्नैः, काकुत्स्थवंशजः रामः सुयज्ञं सत्कृत्य, तदनन्तरं सीतया प्रेषितः, तं सम्बोधितवान्—"मृदु, हारं सुवर्णमालां च तव भार्यायै प्रेषय; सीता च तस्या उपयानं काञ्चनं दातुमिच्छति। मम सहधर्मिण्या तव भार्यायै, या वनं गच्छति, शोभनाङ्गदौ च दत्तौ। वैदेही च तव भार्यायै रत्नैः भूषितं उत्तमशय्यां स्थापयितुमिच्छति। एष शत्रुञ्जयः हस्ती, मातुलात् मया प्राप्तः, सह सहस्रेण सुवर्णमुद्राणाम्, तुभ्यं दत्तः, ब्राह्मणश्रेष्ठ।" एवं रामेण उक्तः सुयज्ञः तानि दानानि स्वीकृत्य, रामं लक्ष्मणं सीतां च, शुभैः आशीर्वादैः अभ्यनन्दत्।