यदा रामस्य वनगमनसंकल्पः निश्चितः, तदा लक्ष्मणः प्राञ्जलिरग्रतः स्थित्वा सस्नेहमुवाच—"यदि त्वं मृगमहिषसमाकीर्णं वनं गन्तुमेव निश्चितवानसि, अहं धनुः प्रगृह्य अग्रे त्वां अनुसरिष्यामि। मया सह त्वं रमणीयेषु वनान्तरेषु विहरिष्यसि, यत्र विहङ्गसमूहैः पशुयूथैश्च सर्वत्र शब्दायमानं वनं भवति। न मे स्वर्गारोहणकामना, नापि अमृतत्वे इच्छा, नापि त्रैलोक्यराज्ये स्पृहयामि—त्वद्विना हि सर्वं न मे रोचते।" एवं लक्ष्मणः वनवासे दृढनिश्चयः, रामेण बहुविधैः सौम्यैर्वाक्यैः प्रतिषिद्धः, punar uvāca। स उवाच—"यदा पूर्वं त्वया मम अनुमतिः दत्ता, किमर्थम् पुनः प्रतिषेधः क्रियते? किं कारणं यत् मम गन्तुमिच्छतः प्रतिषेधोऽयं? इच्छामि ज्ञातुमेतत्, ह्यहं सन्दिग्धः अस्मि, अनघ।" ततः रामः प्रबलः लक्ष्मणं प्राञ्जलिं पुरतः स्थितं सम्बोध्य वाक्यमुवाच—"त्वं स्नेहयुक्तः, धर्मनिष्ठः, सत्यपरायणः, प्राणैः अपि प्रियतरः, आज्ञाकारी, विजयी, मम सुहृद् च। यदि त्वं अद्य मया सह वनं यास्यसि, कः कौसल्यां वा सुमित्रां वा सेवेत? राजा हि यः वृष्टिमिव कामान् भूमौ सिञ्चति, स कामबन्धनैः बद्धः। अश्वपतेः कन्या राज्यलाभात् दुःखितानां सपत्नीनां सुखं न करिष्यति। भरतः राज्यलाभं प्राप्य कैकेय्यां स्थितः सन्, कौसल्यां सुमित्रां च दुःखिताम् न पालयिष्यति। अतः त्वं सौमित्रे, अथवा राजानुग्रहेण, तां महाभागां कौसल्यां स्वयमेव पालय। एष धर्मः त्वया कर्तव्यः। एवं त्वयि मम प्रति भक्तिरेव सुस्पष्टा भविष्यति, धर्मज्ञेषु वृद्धेषु च तव महती धर्मनिष्ठा प्रकटिष्यते। अतः मम कृते एतत् कुरु, रघुवंशशोभन, यथा मातरौ विना नानन्दो भवेत्।" रामेण शुभैः वाक्यैः एवं संबोधितः लक्ष्मणः, वाक्यविशारदः प्रत्युवाच—"तव तेजसा भरतः निश्चितं कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या संपूजयिष्यति—नात्र संशयः। यदि स राज्यं प्राप्य धर्मेण न पालयेत्, विशेषतः अभिमानात्, तर्हि तं दुष्टं क्रूरचेतसं निहनिष्यामि, नात्र संशयः; तस्य पक्षपातिनश्च सर्वानपि, त्रिषु लोकेषु अपि। कौसल्या सहस्रं मम सदृशान् पालयितुं समर्था, सहस्रग्रामदायिनी हि सा। सा स्वस्य, मम मातुः, मम चोपजीविनां च परिपालनाय समर्था, दृढनिश्चया च। अतः मां स्वसखं कुरु, अत्र अधर्मः नास्ति; अहं पूर्णो भविष्यामि, तव कार्यं च सिद्ध्यति। अहं सशरं धनुः प्रगृह्य, कुदालं कुटिलं च गृहीत्वा अग्रे गच्छन् तव पन्थानं दर्शयिष्यामि। सदा तव मूलफलानि च, मुनिभोज्यानि चान्यानि वन्यस्यान्नानि समाहर्तास्मि। त्वं सीतया सह पर्वतपृष्ठेषु रमिष्यसि, अहं तु जाग्रतः स्वपतः च सर्वं ते करिष्यामि।" एवं लक्ष्मणस्य वाक्यानि श्रुत्वा, रामः प्रहृष्टचित्तः प्रत्युवाच—"गच्छ सौमित्रे, सर्वान् स्वबान्धवान् अनुज्ञाप्य आगच्छ।" ततः तौ दिव्ये धनुषी, यौ महात्मना वरुणेन जनकयज्ञे नृपतये दत्ते, भीमदर्शने, तथा दिव्यं कवचं दुर्निवार्यं, अक्षय्यौ तूणी च, द्वौ खड्गौ सूर्यसङ्काशौ सुवर्णभूषितौ, तौ समादाय, सौमित्रिः स्वबान्धवान् अनुज्ञाप्य, वनवासाय कृतनिश्चयः, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुमुपसंगम्य तानि श्रेष्ठानि शस्त्राणि जग्राह। सौमित्रिः तानि सर्वाणि दिव्यास्त्राणि पुष्पमालाभिः पूजितानि रामाय दर्शयामास। रामः आत्मसंयमयुक्तः स्नेहेन लक्ष्मणं सम्बोध्य उवाच—"समयप्राप्तोऽसि, प्रिये लक्ष्मण, यथा मम इच्छा आसीत्। अहं मम सम्पूर्णं वित्तं ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यश्च दातुमिच्छामि, त्वया सह। अत्र ब्राह्मणाः गुरुसेवायामनिष्ठाः, मम च सर्वे परिचारकाः। त्वं तु वसिष्ठपुत्रं सुइज्ञं द्विजश्रेष्ठं आनय, यावत् अहं सर्वान् ब्राह्मणान् सत्कृत्य वनाय प्रस्थितः स्याम्।" एवं कृतनिश्चयः सौमित्रिः भ्रातुः प्रियं हितं च आदेशं विज्ञाय शीघ्रं सुइज्ञस्य गृहम् प्रविवेश। अग्निशालायां स्थितं तं ब्राह्मणं प्रणम्य उवाच—"मित्र, मम सह गच्छ, द्रष्टुं तं कर्मसु कठिनेषु प्रवृत्तं गृहम्।" सायमुपस्थानं कृत्वा सः सौमित्रिणा सह रामस्य श्रीमद्विभवद् गृहम् विवेश। तत्र सुवर्णकङ्कणैः, शोभनैः कुण्डलैः, सुवर्णसूत्रगुणितैः हारैः, रत्नैः, कङ्कणैः, वलयैश्च, अन्यैश्च बहुभिः रत्नैः काकुत्स्थवंशजः रामः सुइज्ञं सम्यक् सत्कृत्य, तदा सीतायाः प्रेरणया, वाक्यमुवाच। एवं श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः श्रोतव्यः।