ततः प्रसन्ना हृष्टहृदा सा विशुद्धा धर्मपत्नी पतिसंवादम् श्रुत्वा, तस्य वचनानन्दिता, सती रत्नधनानि ददाति धर्मज्ञेषु, सती धर्मपत्नी धर्मिणां मध्ये श्रेष्ठा। एतस्मिन्नन्तरे, लक्ष्मणः तं संवादं श्रुत्वा पूर्वमेव आगच्छन्, अश्रुपूर्णमुखः, दुःखसहनं न शक्नुवन्, भ्रातृपादौ दृढं स्पृशन्, रघुवंशस्य हर्षः, श्रीमती सीतायै तथा राघवाय महाव्रतधारिणे वदति। यदि त्वं मृगमहिषसमृद्धं वनं गन्तुं निश्चितः, अहं शरं गृहीत्वा अग्रतः गमिष्यामि। मया सह त्वं रम्येषु वनान्तेषु विचरिष्यसि, यत्र पक्षिसमूहः तथा वन्यपशवः शब्दयन्ति। न अहं स्वर्गारोहणम् इच्छामि, न अमृतत्वम्, न च लोकाधिपत्यं विना त्वया। एवं वदन् सौमित्रिः, वनवासे निश्चितः, रामेण बहुशः सान्त्वनवाक्यैः वार्यमाणः पुनः वदति। पूर्वं त्वया अनुमतिः दत्ता, किम् पुनः वार्यमाणोऽस्मि? किमर्थं मम गन्तुम् इच्छतोऽपि प्रतिषेधः क्रियते? एतद् ज्ञातुम् इच्छामि, अस्मि च संशयितः, अनघ। ततः बलवान् रामः सौमित्रिं पुरतः स्थितं, कृताञ्जलिं, अन्वेषणं कुर्वन्तं वदति। स्नेहयुक्तः, धर्मनिष्ठः, स्थिरः, सदा धर्ममार्गे स्थितः, प्राणसमा प्रियः, आज्ञाकारी, विजयी, मित्रः च। यदि त्वं सौमित्रे, अद्य मया सह तद्वनं गच्छसि, कः कौसल्यां वा श्रीमती सुमित्रां वा सेवेत? यः पृथिव्यां कामान् मेघवत् वृष्टिं करोति, बलवान् राजा, स कामपाशैः बद्धः। राज्यं प्राप्त्वा, अश्वपति-कन्या दुःखितान् सहभार्याः न आनन्दं दास्यति। भरतः राज्यप्राप्तः कैकेयीसहितः कौसल्यां तथा विषण्णां सुमित्रां न पालयिष्यति। सौमित्रे, त्वं तत्र धर्मपत्नीं स्वयम् वा, राजानुग्रहेण वा पालय; कौसल्यायाः कृतं धर्मवाक्यं सम्पादय। एवं तव मयि भक्तिः स्पष्टं प्रकटिष्यते, तव महान् अतुलः धर्मः वृद्धधर्मज्ञेषु सम्मानने प्रदर्श्यते। एतत् कुरु, सौमित्रे, मम कृते, रघुवंशस्य हर्ष; मातरः विना अस्माभिः सुखविहीनाः न भवतु। एवं रामेण सान्त्वनवाक्यैः उक्तः, लक्ष्मणः, वाक्यकुशलः, प्रत्युत्तरं ज्ञात्वा, रामाय प्रत्युवाच। तव तेजसा, वीर, भरतः कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या सम्मानयिष्यति—नात्र संशयः। यदि राज्यं लब्ध्वा भरतः न्यायेन न पालयेत्, वीर, चित्तविक्षेपात् वा, गर्वात् वा, तर्हि तं दुष्टं क्रूरचित्तं निहन्यामि—न संशयः; तस्य पक्षे स्थितान् अपि, त्रिलोकान् अपि। साध्वी कौसल्या सहस्रं मम समानान् पालयितुं समर्था, यतः सहस्रग्रामं ग्रामजनसहितं लब्धवती। सा स्वस्य, मम मातुः, मम च समानानां पालनाय पूर्णशक्तिः; सा दृढनिश्चया स्त्री। मां सहचरं कुरु; अत्र धर्मविप्रतिपत्तिः नास्ति। अहं तृप्तः भविष्यामि, तव कार्यं अपि सिद्धं भविष्यति। शरं बद्धं कृत्स्नं, कुद्दालं च छत्रं च गृहीत्वा अग्रतः गमिष्यामि, मार्गं दर्शयिष्यामि। सदा तव कृते मूलफलानि च अन्यानि तपस्विभ्यः युक्तानि वन्यानि आहरिष्यामि। त्वं सीतया सह पर्वतशिखरेषु रमिष्यसि, अहं तव जाग्रतः वा सुप्तस्य वा सर्वं करिष्यामि। रामः तैः वाक्यैः हृष्टः सौमित्रिं प्रत्युवाच—गच्छ, सौमित्रे, सर्वमित्रान् सन्निपत्य प्रयत्स्व। तौ दिव्यौ धनुषौ, यौ महात्मना वरुणेन जनकस्य महायज्ञे नृपाय दत्तौ, विक्रान्तरूपौ— दुर्गमं दिव्यं कवचं, अक्षयौ तूणीरौ, द्वौ सूर्यसदृशौ खड्गौ सुवर्णमण्डितौ च। मित्रान् सन्निपत्य, वनवासे निश्चितः, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुम् उपगम्य, श्रेष्ठानि आयुधानि गृहीत्वा। सौमित्रिः रामाय तानि दिव्यानि आयुधानि दर्शयति, माल्यैः पूजितानि, राजर्षिभ्यः। रामः, आत्मसंयमी, सौमित्रिं स्नेहपूर्वकं प्रत्युवाच—समयः उपयुक्तः आगतः, प्रियः, यथा मम इच्छा, लक्ष्मण। मम सर्वं धनं, शत्रुनिग्रहण, ब्राह्मणेषु तपस्विषु च दातुम् इच्छामि, त्वया सह। अत्र श्रेष्ठा ब्राह्मणाः वसन्ति, गुरुभक्तिपरायणाः, तथा मम सर्वे परिचारकाः। त्वं तु वसिष्ठपुत्रं सुयज्ञं आनय, द्विजश्रेष्ठं; अहं शीघ्रं वनं गमिष्यामि, सर्वान् ब्राह्मणान् पूज्य। एवं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशोऽध्यायः श्रूयताम्। ततः भ्रातृवचनम्—प्रियं हितं च—ज्ञात्वा, सौमित्रिः शीघ्रं सुयज्ञगृहं प्रविश्य।