सर्वथा, सीते, तव निश्चयः मम च तव कुलस्य च अनुकूलः अस्ति; तव निर्णयः, शुभाङ्गि, सर्वथा प्रशंसनीयः। ततः रघुनन्दनः सीतां सम्बोध्य उवाच—“आरभस्व, शुभस्निहा, वनवासानुकूलानि कार्याणि; अधुना, हे सीते, त्वया विना स्वर्गः अपि मे न रोचते।” राघवः पुनः आज्ञापयत्—“रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः, अन्नं च भिक्षुभ्यः दातव्यं; याचमानान् दत्त्वा शीघ्रं कार्याणि कुरु, विलम्बः न करणीयः। सर्वे भूषणानि, उत्तमवस्त्राणि, यानि च क्रीडायाः रम्यवस्तूनि सन्ति, शय्याः, यानानि, मम सम्पत्तिः च—एतानि सर्वाणि दास्येभ्यः दातव्याः, ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा।" ततः पतिसंन्यासम् अवगम्य, महाराज्ञी, हर्षपूर्णा, उत्सुकता, शीघ्रं दानानि आरब्धवती। तदनन्तरं, प्रसन्ना, हृदयसम्पूर्णा, सती, पतिसन्देशं श्रुत्वा, धर्मात्मा, रत्नधनानि दातुम् आरब्धवती। एवम् आयोध्याकाण्डस्य एकत्रिंशः सर्गः समाप्तः। एतेषु संवादेषु श्रुत्वा, लक्ष्मणः पूर्वं आगतः, तस्य मुखम् अश्रुपूरितम्, दुःखम् असह्यं अभवत्। सः भ्रातृपादौ सम्यक् उपनम्य, रघुवंशस्य आनन्दः, उज्ज्वलायै सीतायै, महाव्रतधारिणे राघवाय च उवाच—“यदि वनं मृगगजसंकुलं गन्तुम् निश्चितम्, अहम् अग्रतः धनुर् धारयन् अनुयास्यामि। मया सह रम्येषु वनेषु विचरिष्यथः, यत्र पक्षिसमूहः, मृगगणः च शब्दयन्ति। न अहम् स्वर्गलोकम् इच्छामि, न अमृतत्वम्, न लोकाधिपत्यं त्वया विना।” एवं वनवासनिश्चयः सौमित्रिः, रामेण बहुशः सौम्यवाक्यैः वार्यमाणः, पुनः उवाच—“यदा पूर्वं त्वया अनुमतिः दत्ता, अधुना पुनः किमर्थम् वार्यमि? किमर्थम् मम वनगमनम् इच्छन्तस्य प्रतिषेधः क्रियते? एतत् ज्ञातुम् इच्छामि, अस्मि च सन्दिग्धः, अनघ।" ततः बलवान् रामः लक्ष्मणम्, यः समक्षं स्थितः, अन्वेषणशीलः, अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—“स्नेहयुक्तः, धर्मनिष्ठः, स्थिरः, सदैव धर्ममार्गे स्थितः, प्राणसमः, आज्ञाकारः, विजयी, मम मित्रम्। यदि त्वं, सौमित्रे, मया सह अद्य वनं गच्छसि, कः कौसल्यां वा उज्ज्वलां सुमित्रां वा सेविष्यति? यः पृथिव्यां कामान् मेघवत् वर्षति, बलवान् राजा, स कामपाशैः बद्धः। राज्यलाभेन अश्वपति-पुत्री दुःखितासु सहधर्मिणीषु सुखम् न जनयेत्। भरतः राज्यं प्राप्य, कैकेयीसहितः, कौसल्यां, दुःखितां सुमित्रां च न पालयेत्। सौमित्रे, तां कुलवधूं स्वयं वा राजानुग्रहात् वा पालय; कौसल्यायाः कृतं वचनं पूरय। एवं तव मम प्रति भक्तिः स्पष्टं भविष्यति, धर्मज्ञेषु वृद्धेषु तव महत् अतुलं धर्मपालनं च प्रदर्शयिष्यति।" “एतत् कुरु, सौमित्रे, मम निमित्तम्, रघुवंशानन्दन; न तव मातुः सुखम् अभवेद्, अस्माभिः वियुक्तायाः।” इति रामेण सौम्यवाक्यैः उक्तः, लक्ष्मणः, वाक्यविशारदः, प्रत्युत्तरज्ञः, रामं प्रत्युवाच—“तेजसा तव, वीर, भरतः कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति, न संशयः। यदि राज्यं प्राप्य भरतः धर्मेण न राज्यं कर्तुम् इच्छति, वीर, दुःखितचित्तः, विशेषतः गर्वात्, तदा अहम् तं पापं, क्रूरचेतसम् अवश्यं हनिष्यामि, न संशयः; तस्य पक्षे स्थितान् अपि, त्रिलोकान् अपि। कौसल्या सहस्रं मम सदृशान् पोषयितुं समर्था, तस्याः सहस्रं ग्रामाः उपजीव्यान् प्राप्ताः। सा स्वयम्, मम मातुः, मम सदृशानां च पोषणं कर्तुं पूर्णसमर्था, सा महोत्साहिनी।" “माम् अनुगच्छ, अत्र अधर्मः न अस्ति; अहम् तृप्तः भविष्यामि, तव कार्यं अपि सिद्ध्यति। मम धनुः सज्जम्, कुठारं कुम्भं च उपस्थाय, अग्रतः मार्गं दर्शयन् गमिष्यामि। सदा तव कृते मूलानि फलानि च संगीृह्य, अन्यानि च तपस्विनां योग्यानि वन्यानि आहाराणि समर्पयिष्यामि। त्वम् वैदेह्या सह गिरिश्रेषु रमिष्यसि, अहम् तव कृते सर्वं करिष्यामि, जाग्रतः सुप्तस्य वा।” रामः तेन वाक्येन अतिप्रीतः, प्रत्युवाच—“गच्छ, सौमित्रे, सर्वमित्रेभ्यः स्वगमनं निवेदय।” तदनन्तरं तौ दिव्ये धनुषी, यौ महात्मना वरुणेन जनकस्य महायज्ञे राज्ञे दत्ते, भीमरूपे, अभेद्यं दिव्यं कवचं, अक्षय्ये तूणीरौ, द्वे च सूर्यसदृशे खड्गे सुवर्णमण्डिते च—एतानि सौमित्रिः गृहीत्वा, मित्रेभ्यः स्वगमनं निवेद्य, वनवासनिश्चयः, इक्ष्वाकुवंशस्य कुलगुरुम् उपगम्य, उत्तमानि आयुधानि आदत्त। ततः सौमित्रिः रामाय सर्वाणि दिव्यानि आयुधानि दर्शयामास, माल्यैः पूजितानि, राजर्षिभ्यः।