यथा मे पितरः सत्यधर्मनिष्ठः मार्गे माम् उपदिशति, तथा अहम् आचरितुम् इच्छामि; एषा हि सनातनधर्मः। मम मनः दृढनिश्चयम्, हे सीते, त्वाम् दण्डकारण्यं नेतुम् इच्छामि; अतः निश्चितं त्वया मम अनुगमनं कर्तव्यम्, तत्र वासः करणीयः। त्वं, हे सुमध्यमे मदनमदनयने, वनवासायैव नियोजिता; अतः, हे भीरु, मम धर्मसखा भूत्वा अनुगच्छ। सर्वथा, हे सीते, तव निश्चयः मम च तव कुलस्य च उचितः; तव निर्णयः, हे सुशोभने, अत्यन्तम् प्रशंसनीयः। आरभस्व, हे शुभजघने, वनवासयोग्यं कर्म; अधुना, हे सीते, त्वया विना स्वर्गोऽपि मे न रम्यः। रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः, अन्नं च भिक्षुकाणां दातव्यम्; याचमानान् दत्त्वा शीघ्रम्, विलम्बः न करणीयः। सर्वे रत्नभूषाणि, उत्तमवस्त्राणि, यानि च क्रीडायाः रम्यवस्तूनि—शय्यानि, वाहनानि, मम अन्यानि सर्ववस्तूनि—ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा सेवकभ्यः दातव्यानि। पतिस्य गमनं ज्ञात्वा, राज्ञी हर्षपूर्णा शीघ्रं दानकार्यं आरब्धवती। ततः, हर्षिता, हृदयसम्पन्ना, पतिस्य वचनं श्रुत्वा, धर्मिष्ठा सा महाभागा, द्रव्यम् रत्नानि च दातुम् आरब्धवती। एष आयोध्याकाण्डस्य एकत्रिंशोऽध्यायः श्रीवाल्मीकि-रामायणे। एवं संवादम् श्रुत्वा, लक्ष्मणः पूर्वमेव आगतः, तस्य मुखं अश्रुपूरितम्, दुःखं सहेतुं न शशाक। भ्रातुः चरणौ सम्यक् मर्दयन्, रघुकुलस्य आनन्दः, श्रीसीतायै च राघवाय च महाव्रतधारिणे वचनम् उवाच। यदि वनं मृगगजसम्भृतं गन्तुम् निश्चयः कृतः, अहम् अग्रतः धनुः धारयन् अनुगमिष्यामि। मया सह, त्वं रम्ये वनेषु विहरिष्यसि, यत्र पक्षिसमूहैः, मृगगणैः च, शब्दः व्याप्यते। न अहम् स्वर्गलाभम् इच्छामि, न अमृतत्वम्, न लोकाधिपत्यं त्वया विना। इति उक्त्वा, सौमित्रिः वनवासनिश्चयः, रामेण बहुशः सान्त्वनवाक्यैः निरोधितः, पुनः अब्रवीत्। पूर्वमेव त्वया अनुमतिः दत्ता, किम् पुनः मम प्रतिषेधः कृतः? कस्य हेतोः मम वनगमनस्य निषेधः? ज्ञातुम् इच्छामि, हे निर्दोष, अस्मि संशयितः। तदा बलवान् रामः, लक्ष्मणं समक्षं स्थितम्, अनुग्रहीतं, अञ्जलिं कृत्वा, वचनम् उवाच। स्नेहपूर्णः, धर्मनिष्ठः, दृढनिश्चयः, सदा धर्ममार्गे स्थितः, प्राणात् प्रियः, आज्ञाकारः, विजयी, मित्रः च। यदि त्वं सौमित्रिः अद्य मया सह वनं गच्छसि, कौसल्या वा सुमित्रा वा कः सेविष्यति? यो पृथिव्यां कामान् वर्षति मेघवत्, बलवान् राजा, कामपाशैः बद्धः। राज्यलाभात् अश्वपति-पुत्री दुःखितानां सहधर्मिणीनां सुखं न दास्यति। भरतः राज्यं प्राप्य, कैकेयीसहितः, कौसल्यां च दुःखितां सुमित्रां च न पालयिष्यति। सौमित्रे, त्वं तत्रैव तां महाभागां स्वयम् वा राजानुग्रहेण वा पालय; कौसल्यायाः कृतं वचनम् सम्पादय। एवं तव मयि भक्तिः स्पष्टं प्रदर्श्यते, वृद्धधर्मज्ञेषु तव महत् अप्रतिमं धर्मनिष्ठत्वं च। मम कृते, सौमित्रे, एतद् कुरु; मातुः सुखं न अभावय। एवं रामेण सान्त्वनवाक्यैः उक्तः, लक्ष्मणः, वाक्यकुशलः, प्रत्युत्तरविज्ञः, रामाय वचनम् उवाच। तव तेजसा, हे वीर, भरतः कौसल्यां च सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति, न संशयः। यदि राज्यं प्राप्य, भरतः धर्मेण न राज्यं कर्तुम् इच्छति, हे वीर, अहम् तं दुष्टं, क्रूरचित्तं, निःसंशयं हनिष्यामि; तस्य पक्षे स्थितान् अपि, त्रिषु लोकेषु। सा कौसल्या सहस्रं मम सदृशान् पोषयितुं समर्था; सहस्रं ग्रामाणां जनसहितं प्राप्तवती। सा स्वं, मम मातरं, मम सदृशान् च पोषयितुं पूर्णतः समर्था; सा महोत्साहिनी। माम् अनुग्रहीत्वा सहचरं कुरु; अत्र अधर्मः नास्ति। अहम् तव पूर्तिः भविष्यामि, तव कार्यं अपि सिद्ध्यति। धनुः सज्जीकृत्य, कुठारं च टोकं च गृहीत्वा, अग्रतः गच्छन् मार्गं दर्शयिष्यामि। सदा मूलफलानि, अन्यानि च वन्यानि तपस्विभ्यः योग्यं, संग्रहयिष्यामि। त्वं वैदेह्या सह पर्वतशिखरेषु रमिष्यसि; अहम् तव सर्वं कार्यं करिष्यामि, जाग्रतः वा सुप्तस्य वा। रामः तैः वाक्यैः अतिसन्तुष्टः, तं प्रत्युवाच—गच्छ, सौमित्रे, सर्वमित्रैः सह प्रस्थानं कुरु।