रामः सीतायाः समीपे स्थितः स्नेहपूर्वकं इदं कथयति—“जनकनन्दिनि, यदि पितुः सत्यसम्बद्धं आज्ञाप्रबलं आदेशं न स्यात्, अहं वनं न गच्छेयम्। मातृपितृयोः आज्ञापालनं धर्मः, सुन्दरी; तयोः आदेशं लङ्घयित्वा जीवितुं न शक्नोमि। ये मातरं पितरं गुरुं च वर्तयन्ति, तान् उपेक्ष्य, स्वाधीनं न भवति भाग्यं, तस्मात् तेषां सेवा एव आराध्या। यत्र एते त्रयः सन्ति, शुभदृष्टे, तत्र भूमौ त्रीणि लोकानि इव शुद्धत्वं वर्तते; अन्यत् तत्र तुल्यं नास्ति, तस्मात् तान् पूजनीयाः। न सत्यं, न दानं, न यशः, न महादक्षिणायुक्तयज्ञाः, हे सीते, पितुः सेवायाः बलं समं। स्वगः, धनं, धान्यं, विद्या, पुत्राः, सुखं च—गुरोः सेवया किञ्चिद् अप्राप्यं नास्ति। ये महात्मानः मातृपितृभक्ताः, ते देवलोकं, गन्धर्वलोकं, गोलोकं, ब्रह्मलोकं च प्राप्नुवन्ति। पितुः सत्यधर्मनिष्ठस्य आदेशं यथा, तथा अहं कर्तुम् इच्छामि; एष सनातनः धर्मः। सीते, मम मनः दृढनिश्चयं कृतवान् दण्डकवनं त्वया सह गन्तुम्; अतः निश्चितं मम अनुगच्छ, तत्र निवस। त्वं, निष्कलङ्काङ्गि, मदनदृष्टे, वनवासाय नियता; अतः, भीरु, धर्मसख्यं मम कुरु। सर्वथा, हे सीते, तव निश्चयः मम तथा तव वंशस्य अपि योग्यः; तव निर्णयः, सुन्दरी, अतीव प्रशंसनीयः। शुभजघन्याः कार्याणि वनवासाय आरभस्व; सीते, त्वया विना स्वर्गः अपि न रोचते। ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि, भिक्षवेभ्यः अन्नं ददातु; याचकेभ्यः दत्वा शीघ्रं कुरु, विलम्बं मा कुरु। सर्वाणि रत्नानि, उत्तमानि वस्त्राणि, क्रीडायाः यानि रमणीयानि वस्तूनि—शय्याः, वाहनानि, मम सर्वं सम्पत्तिं ब्राह्मणेभ्यः दत्वा दास्येभ्यः ददातु।” एवं पतिसंन्यासं विज्ञाय, राज्ञी हर्षपूर्णा, उत्सुकता च, शीघ्रं दानानि दातुम् आरब्धवती। ततः प्रसन्ना, हृदयसम्पूर्णा, पतिवचनं श्रुत्वा, धर्मिष्ठा सा महर्षि पत्न्यः, धनरत्नानि दातुम् आरब्धवती। एषा अयोध्याकाण्डस्य एकत्रिंशः सर्गः वाल्मीकि रामायणे। एवं संवादं श्रुत्वा लक्ष्मणः पूर्वमेव आगतः, तस्य मुखं अश्रुपूरितं, शोकार्तः तं सहनं न शशाक। सः भ्रातृपादौ दृढं स्पृष्ट्वा, रघुवंशस्य आनन्दः, सीतां च रामं च महाव्रतं इदं उवाच—“यदि वनं मृगगजसम्पन्नं गन्तुं निश्चितम्, अहं अग्रतः धनुः धृत्वा गच्छामि। मया सह त्वं रम्ये वने विहरिष्यसि, यत्र पक्षिसंघः, मृगगणः च सर्वत्र शब्दयन्ति। न अहं स्वर्गारोहणम् इच्छामि, न अमरत्वं, न त्वया विना लोकस्य राज्यं।” एवं वनवासाय निश्चितः सौमित्रिः, रामेण बहुशः सौम्यवाक्यैः प्रतिषिद्धः, पुनः उवाच—“पूर्वं त्वया मया गन्तव्यम् अनुमतं, किम् पुनः प्रतिषेधः? मम गन्तुम् इच्छन्तस्य किमर्थं प्रतिषेधः? ज्ञातुम् इच्छामि, निश्चयं नास्ति, निष्कलङ्क।“ ततः रामः बलवान् लक्ष्मणं प्रष्टुम् आरब्धवान्—“स्नेहयुक्तः, धर्मनिष्ठः, दृढनिश्चयः, सदैव धर्मपथे स्थितः, प्राणसमः, शुश्रूषुः, विजयी, मित्रं च। यदि सौमित्रिः अद्य मया सह वनं गच्छेत्, कौसल्या वा सुमित्रा वा कः सेविष्यति? यः मेघः इव पृथिव्याम् इच्छाः वर्षयति, राजा, स कामपाशैः बद्धः। राज्यं प्राप्त्वा, अश्वपति कन्या दुःखितान् सहधर्मिणीं न सुखयिष्यति। भरतः राज्यं प्राप्त्वा, कैकेय्याः सह स्थितः, कौसल्यां सुमित्रां च दुःखार्तां न पालिष्यति। सौमित्रे, त्वं तां पुण्यस्त्रीं स्वयं वा राजस्य प्रसादेन वा पालय; कौसल्यायाः उक्तं कर्तव्यं धर्मं पूरय। एवं मम प्रति तव भक्तिः स्पष्टं दर्शिष्यति, वृद्धधर्मज्ञेषु तव महान् अतुलः धर्मः च। एतद् मम कृते कुरु, रघुवंशानन्द; मातुः सुखं विना अस्मान् मा भवतु।“ एवं रामेण सौम्यवाक्यैः उक्तः लक्ष्मणः, वाक्यकुशलः, प्रत्युत्तरं ज्ञात्वा, रामं प्रत्युवाच—“तव तेजसा, वीर, भरतः कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति; नात्र संशयः। यदि राज्यं प्राप्त्वा भरतः धर्मेण न राज्यं कुर्यात्, वीर, मनः विकृतः स्यात्, विशेषतः अभिमानात्, तर्हि तं दुष्टं, क्रूरचित्तं, अहं निश्चितं हनिष्यामि; तस्य पक्षे स्थितान् अपि, त्रिलोकान् अपि। सा कौसल्या सहस्रं मम इव पालयितुं शक्नोति, तस्याः सहस्रं ग्रामाणि उपजीव्यानि प्राप्तानि।” इति रामः सीतायाः लक्ष्मणं च धर्मयुक्तया, स्नेहपूरितया वाचा, वनवासाय तथा मातृपितृगुरुसेवायाः महत्त्वं दर्शयन्, सर्वान् कर्तव्येषु नियोजयति, तेषां मनांसि धर्मे दृढयति।