रामः सीताम् उवाच—"देवि, यदि दुःखसहितं स्वर्गं लभेयम् अपि, तर्हि न मे तत्र रतिः; अहम् आत्मसम्भवेन ब्रह्मणा यथा, तथा सर्वथा निर्भयः। हे शुभे, त्वदीयं सर्वमपि मनोऽभिलषितं न ज्ञात्वा, अहम् अरण्यवासे न इच्छामि, यद्यप्यहं त्वां रक्षितुं समर्थः। मैथिलि, त्वं मया सहैव अरण्यवासाय सृष्टा; आत्मन्येव यथा स्नेहः, तथा त्वय्यपि मम, तं परित्यक्तुं न शक्यते। जनकात्मजे, यदि पितुः सत्यसमन्वितं शासनं मां न बाधेत, तर्हि अहम् अरण्यं न गच्छेयम्। एष धर्मः, सुश्रोणि—पित्रोः मातरश्च आदेशस्य पालनम्; तयोः शासनं विमृज्य यदि वसेयं, तर्हि जीवितुं न शक्नुयाम्। ये मातरं पितरं गुरुं च वर्तयन्ति, तान् उत्सृज्य स्ववशे न स्थितं दैवम् आराधयेत् कः? यत्र एते त्रयः सन्ति, शुभदर्शने, तत्र भूमौ त्रयीलोक्यसमानं शुद्धं दृश्यते; तस्य तुल्यं नास्ति, तस्मात् स एव पूजनीयः। सत्यं न, दानं न, कीर्तिः न, महायज्ञाः न, हे सीते, पितृसेवायाः सामर्थ्यं समं। स्वर्गः, वित्तम्, धान्यम्, विद्याः, सन्ततिः, सुखं च—गुरौ भक्त्या सेवमानस्य किमपि दुर्लभं नास्ति। ये महात्मानः मातरं पितरं च सेवन्ते, ते देवगन्धर्वगोलोकार्थं ब्रह्मलोकं च गच्छन्ति। मम पिता यथार्थधर्मनिष्ठः, स यथाऽनुशास्ति, तथा कर्तुमिच्छामि; स एव सनातनः धर्मः। दृढनिश्चयः अस्मि, हे सीते, त्वां दण्डकारण्यं नयितुम्; तस्मात् मम पृष्ठतः अनुगच्छ, तत्र वस। निष्कलङ्काङ्गि, मदननयने, अरण्यवासायैव त्वं नियता; मामनुगच्छ, भीरु, धर्मसहचारिणी भव। सर्वथा, हे सीते, तव निश्चयः मम च स्वकुलस्य च युक्तः; तव निर्णयः, सुन्दरि, प्रशंसनीयतमः। आरभस्व, शुभश्रोणि, तानि कर्माणि यानि अरण्यवासाय युक्तानि; अद्यापि, हे सीते, त्वया विना स्वर्गः अपि न रोचते। ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि, भिक्षुभ्यः भोजनं प्रयच्छ; याचमानान् सम्पूजय, शीघ्रं कुरु, विलम्बं मा कृथाः। सर्वाणि रत्नानि, उत्तमानि वस्त्राणि, यानि च क्रीडनकानि रमणीयानि—शय्यान्, वाहनानि, यानि चान्ये मम भोगाः, ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा दास्येभ्यः ददातु। एवं पतिसंन्यासं विज्ञाय, सा राज्ञी हृष्टा प्रहर्षिता च, शीघ्रं दानानि दातुं आरब्धवती। ततो हृष्टा, पूर्णमनाः सा महाभागा, पतिसंदेशं श्रुत्वा, धर्मपत्नी रत्नधनानि दातुं आरब्धवती। एषा श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः। एवं संभाषणं श्रुत्वा, लक्ष्मणः पूर्वं आगतः, तस्य नेत्रयोः अश्रुपूरितं मुखं, दुःखमपि सोढुं न शशाक। स भ्रातुः चरणौ सम्यक् उपस्पृश्य, रघुकुलस्य आनन्दः, श्रीसीतायै च राघवाय च धर्मनिष्ठः वाक्यम् उवाच—"यदि भवन्तौ मृगमहीषसंपन्नं वनं गन्तुम् इच्छथः, तर्हि अहम् अग्रे गच्छन् धनुषा सह अनुगमिष्यामि। मया सह गच्छन्तौ, भवन्तौ रम्याणि काननानि विहरिष्यथः, यत्र पक्षिसंघैः, मृगगणैः च शब्दितं सर्वतः। न स्वर्गसंपदं इच्छामि, न च अमरत्वं, न लोकाधिपत्यं; भवन्तौ विना मम किमपि न रोचते।" एवं लक्ष्मणः, अरण्यवासे निश्चयमाकलयन्, रामेण बहुधा सान्त्वनं प्रतिषेध्यमानः अपि, पुनः उवाच—"पूर्वमेव मया अनुग्रहः लब्धः, किं पुनः प्रतिषेधः? अहम् अरण्यगमनं कामयमानः, हे अनघ, किमर्थं मम प्रतिषेधः? तदिच्छामि ज्ञातुम्, अस्मि संशयितः।" ततः रामः, तम् उत्तिष्ठन्तं, दृढनिश्चयं, कृताञ्जलिं लक्ष्मणं वाक्यम् उवाच—"त्वं स्नेही, धर्मनिष्ठः, स्थिरः, सदा धर्ममार्गे स्थितः, प्राणैः प्रियः, विनीतः, विजयी, मित्रं च। यदि त्वं अद्य मया सह तद्वनं यास्यसि, तर्हि कौसल्या वा सुमित्रा वा कः सेविष्यते? स राजा, यः मेघ इव वाञ्छितानि वर्षति, स कामबन्धनैः बद्धः। अश्वपतेः दुहितरं राज्यं प्राप्य, दुःखार्तानां सापत्नीनां न सुखं दास्यति। भरतः राज्यं प्राप्य, कैकेयीसहितः स्थितः, कौसल्यां सुमित्रां च न पालयिष्यति। सौमित्रे, त्वम् एतां महाभागां स्वयम् अथवा राजानुग्रहेण पालय; कौसल्यायाः एतत् उक्तं कर्तव्यम्। एवं तव मम प्रत्यक्षं भक्तिं च महतीं धर्मज्ञेषु ज्येष्ठेषु पूजनीयेषु धर्मनिष्ठां च दर्शयिष्यसि। सौमित्रे, मम हेतोः एतत् कुरु; मातुः सुखं विना न भविष्यति।" एवं रामेण सौमित्रः सान्त्वनपूर्वं उक्तः, वाक्यकुशलः प्रत्युवाच—"तव तेजसा, वीर, भरतः निश्चितं कौसल्यां सुमित्रां च भक्त्या पूजयिष्यति—अत्र न संशयः।