ततः रामः शोकसन्तप्तां जानकीं बाहुभ्यां परिष्वज्य सान्त्वनवचनानि सौम्येन स्वरेणोवाच। ‘‘देवि, यदि दुःखेन सह स्वर्गः अपि मम न रोचते; मम चित्ते किंचिदपि भीरुत्वं नास्ति, यथा स्वयम्भुवः सृष्टिकर्तुः। हे शुभे, त्वदीयं सर्वमपि मनोऽभिलषितं अजानन् अहं वनवासे स्थितुं न इच्छामि, यद्यप्यहं त्वां रक्षितुं समर्थः। मैथिलि, त्वं मया सह वनवासायैव सृष्टा, अतः मम त्वयि स्वात्मन्येव स्निग्धता परित्यक्तुं न शक्या। जनकात्मजे, यदि पितुः सत्यसंश्रयस्याज्ञा मां न नियोजयेत्, अहं वनं न गच्छेयम्। एष धर्मः, पितरौ मातरं च सततमनुसरणीयौ; तयोः वचनं लङ्घयन् जीवितुमपि न शक्ष्यामि। ये वशे स्थिताः, मातरः, पितरः, आचार्यः, तान् विहाय अवश्या भाग्यं कः पूजयेत्? यत्र त्रयः एते विद्यन्ते, शुभेक्षणे, तत्रैव भूमौ त्रैलोक्यसमं पवित्रं दृश्यते; तस्मात् अन्यन्न किञ्चिदस्ति, पूज्यं च तत्। न सत्यं, न दानं, न कीर्तिः, न महायज्ञाः अपि, हे सीते, पितृसेवायाः समं बलं विद्यते। स्वर्गः, धनम्, धान्यम्, विद्या, सन्ततिः, सुखम्—गुरुसेवया किमपि न दुर्लभं। ये महात्मानः मातरं पितरं च भक्त्या सेवन्ते, ते देवलोकं, गन्धर्वलोकं, सुरभीलोकं, ब्रह्मलोकं च प्राप्नुवन्ति। मम पिता यथा सत्यधर्मनिष्ठः मां शिक्षयति, तथैव कर्तुमिच्छामि; एष सनातनः धर्मः। दृढनिश्चयेन मम मनः, हे सीते, त्वामपि दण्डकारण्यं नेतुम्; अतः त्वं मम पृष्ठतः आगच्छ, तत्र वस। त्वं हि, कल्याणि, वनवासायैव नियता, मदन्यया चक्षुषा, मम धर्मसहचारिणी भूत्वा मामनुगच्छ। सर्वथा, हे सीते, तव निश्चयः मम च तव कुलस्य च शोभनः; तव निर्णयः, सुन्दरि, अतीव प्रशंसनीयः। आरभस्व, शुभलक्षणे, यानि वनवासाय योग्यानि कर्माणि; अधुना, हे सीते, त्वया विना स्वर्गः अपि न रोचते। ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि ददातु, भिक्षुकाणां च अन्नं; याचमानान् त्वरया सम्प्रददातु, विलम्बं मा कुरु। यावन्ति रत्नानि, वस्त्राणि, क्रीडनीयानि च रम्याणि, तानि सर्वाणि—शय्यान्, यानानि, ममान्यानि सर्ववस्तूनि—आदौ ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, ततो नो दासदास्येभ्यः ददातु। पत्युः प्रस्थानं विज्ञाय, सा महाराज्ञी हृष्टा शीघ्रमेव दानानि दातुं प्रचक्रमे। ततः प्रहृष्टा, तुष्टहृदया, सा महाभागा पतिवाक्यश्रवणानन्तरं, धर्मात्मनां मध्ये रत्नधनानि दातुं प्रचक्रमे। एष अयोध्याकाण्डस्य एकत्रिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे इति। एवमेतां संवादं श्रुत्वा लक्ष्मणः पूर्वमेव आगतः, अश्रुपूरितवदनः, दुःखं सहितुं न शक्ता। स भ्रातुः पादौ दृढमालभ्य, रघुवंशस्य आनन्दः, श्रीसीतां च महाव्रती रामं चेदमुवाच। ‘‘यदि भवन्तौ मृगव्याघ्रसंकीर्णे वने गन्तुम् उद्यतौ, अहमेव धनुः गृहीत्वा पूर्वमेव पृष्ठतः अनुगमिष्यामि। मया सहितौ, रम्ये वने विहरिष्यथः, यत्र सर्वतः पक्षिसंघैः, मृगगणैश्च निनादितम्। अहं न स्वर्गारोहणं कामये, न अमृतत्वं, न च सर्वलोकाधिपत्यं, यदि भवन्तौ न स्याताम्।’’ इति स लक्ष्मणः, वनवासे निश्चयवान्, रामेण बहुविधैः सौम्यैः वाक्यैः निवार्यमाणः, पुनरपि वाक्यमुवाच। ‘‘पूर्वं मया त्वया अनुमतिः लब्धा, पुनः किं निवारणं मम क्रियते? मम गमनाय किं कारणम् एष निवारणस्य? ज्ञातुमिच्छामि, अस्मिन्विषये मम संशयः अस्ति, हे अनघे।’’ तदा बलवान् रामः लक्ष्मणं प्रत्यूहमानं, प्राञ्जलिं स्थितम्, इदं वचनमुवाच। ‘‘सौमित्रे, त्वं स्नेहयुक्तः, धर्मनिष्ठः, स्थिरः, नित्यम् ऋजुपथस्थितः, आत्मवत् प्रियः, आज्ञाकारी, जितेन्द्रियः, सखा च। यदि त्वं अद्य मया सह वने यास्यसि, कः कौसल्यां वा सुमित्रां वा सेवेत? यः पृथिव्यां कामानिव वारिवृष्टि: सिञ्चति, स राजा अपि कामपाशैः बद्धः। राज्यं प्राप्य, अश्वपतेः कन्या दुःखिता सौवतीः न तर्पयिष्यति। भरतः राज्यलाभात् कैकेयीसहितः, कौसल्यां सुमित्रां च दुःखितां न पालयिष्यति। सौमित्रे, त्वं तत्रैव तां आर्यां पालय, अथवा राज्ञः अनुग्रहेण; कौसल्यायै वाक्येन यत्कर्तव्यं तत्कुरु। एवं कृत्वा, मम प्रति तव भक्तिः स्पष्टं दृश्यते, तव च महती धर्मज्ञेषु वृद्धेषु पूजायाः अपूर्वा धर्मनिष्ठा। मम कृते एष धर्मः कुरु, रघुनन्दन, माता विना अस्मान् सुखेन न वर्तेत।’’ एवं रामेण सान्त्वनवचोभिः उक्तः लक्ष्मणः, वाक्यविशारदः, प्रतिवक्तुं जानन्, रामं प्रत्युवाच।