तस्याः मुखं शशिनः शुक्लमिव निर्मलं विशाललोचनं बाष्पैः शुष्कमभवत्, जलरहितपद्ममिव शोच्यम्। सा दुःखेन विवर्णा विलपन्ती स्थितासीत्। तदा रामः शोकसंविग्नां तां सीताम् अङ्के परिष्वज्य, स्निग्धैः सान्त्वनवचोभिः तामाश्वासयामास। सः मृदुना स्वरेण उवाच—"देवि, दुःखयुक्तं स्वर्गमपि न मे रोचते; अहं स्वयम्भुव इव निर्भयः, किंचिदपि न भीतोऽस्मि। त्वदीयं सर्वमभिलाषमज्ञाय, शुभे, अहं वनवासमपि न कामये, यद्यप्यहं त्वां रक्षितुं समर्थोऽस्मि। मैथिलि, त्वं मया सहैव वनवासार्थं सृष्टा; आत्मन्येव यथा स्नेहस्तथा त्वय्यपि मम स्नेहः, न ह्यहं तव त्यागं शक्नोमि।" "जनकात्मजे, यद्यपि पितुः सत्येन बलेन समन्वितं शासनं न स्यात्, अहं वनं न गच्छेयम्। एष धर्मः, सुमध्यमे, यः पितरौ मातरं च सेवेत; तयोः शासनं विमुञ्चन् न जीवितुं शक्नोमि। ये वशे सन्ति—माता, पिता, आचार्यः—तान् विहाय, अवशं दैवं कatham पूज्येत? यत्र एते त्रयः सन्ति, शुभदृशे, तत्र त्रयीलोक्यसमं पवित्रं दृश्यते; तत्समानं किमपि नास्ति, तस्मात् तद् पूज्यतमम्।" "न सत्यं, न दानं, न यशः, न महाहवेषु बहुदक्षिणं यज्ञं, हे सीते, पितृसेवायाः सामर्थ्यं समतिक्रान्तुमर्हन्ति। स्वर्गः, धनं, धान्यं, विद्या, सन्ततिः, सुखं—आचार्यसेवया किमपि न दुर्लभं। ये महात्मानः मातरं पितरं च सेवन्ते, ते देवगन्धर्वगोलोकब्रह्मलोकांश्च प्राप्नुवन्ति।" "मम पिता धर्मनिष्ठः सत्यपथे स्थितः, तेन यथा आज्ञापितोऽस्मि, तथा कर्तुमिच्छामि; एष सनातनधर्मः।" "सीते, मम बुद्धिः दृढा—त्वां दण्डकारण्यं नयितुं; अतः त्वं मम पृष्ठतः गच्छस्व, तत्र वस। त्वं, निष्कल्मषाङ्गि मत्तलोचना, वनवासायैव नियता; मामनुगच्छ, भीरु, धर्मसहचारिणी भव।" "यद् धृतं त्वया, सीते, तत् मम च तव च कुलस्य युक्तं; तव निश्चयः, सुन्दरी, प्रशंसनीयतमः। आरभस्व, शुभे सुमध्यमे, वनवासानुकूलानि कर्माणि; त्वया विना, सीते, स्वर्गोऽपि न रोचते।" "रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः ददातु, भिक्षुभ्यः च अन्नं; याचमानान् तुष्ट्वा शीघ्रं कुरु, विलम्बं मा कुरु। सर्वाणि रत्नानि, उत्तमानि वासांसि, यानि च क्रीडनीयानि रम्याणि—शय्याः, यानानि, मम अन्यानि च सर्ववस्तूनि—ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, दास्येभ्यः ददातु।" एवं पतिसंप्रेषणं ज्ञात्वा, सा महाराज्ञी हृष्टा शीघ्रं दानानि दातुं प्रवृत्ता। सा धर्मपत्नी धर्मज्ञेषु रत्नधनानि वितरन्ती, पतिसंदेशं श्रुत्वा, हृष्टा तुष्टचित्ता चाभवत्। एषा श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकत्रिंशत्तमे सर्गे कथा। एवमेतत्संवादं श्रुत्वा लक्ष्मणः पूर्वमेव आगतः, तस्य नेत्रयोः अश्रुपूर्णं वदनं दुःखं न सहमानः। स भ्रातुः चरणौ दृढं निपीड्य, रघुकुलानन्दनः धर्मपत्नीं सीतां महाव्रतं राघवं च उवाच— "यदि त्वं मृगमहिषसंकीर्णं वनं गन्तुमनुश्चिन्त्य स्थितः, अहं धनुषा पूर्वं त्वां अनुसरिष्यामि। मया सह त्वं रम्येषु काननेषु विहरिष्यसि, यत्र पक्षिसंघैः मृगगणैश्च शब्दितानि। न स्वर्गकामः, न अमृतत्वमिच्छामि, न लोकाधिपत्यं विना त्वया।" एवं सुमित्रानन्दनः वनवासे दृढनिश्चयः सन्, रामेण मृदुभिः वचोभिः वार्यमाणोऽपि पुनरुवाच— "पूर्वं त्वया मया सह गन्तव्यमिति अनुमतिर्दत्ता; किमर्थं पुनरपि वार्येऽहम्? किमर्थं मम गन्तुमिच्छतो वारः क्रियते? एतदिच्छामि ज्ञातुम्, निश्चयं मे कुरुष्व, अनघे।" तदा महाबलः रामः तं लक्ष्मणं प्राञ्जलिं स्थितं प्रत्युवाच— "त्वं मम प्रियतमा, धर्मे स्थिता, सत्यनिष्ठा, प्रियसखा, आज्ञाकारी, विजयी, धर्मपथनिष्ठः। यदि त्वं, सौमित्रे, अद्य मया सह वनं यास्यसि, कौशल्या वा सुमित्रा वा कः सेविष्यते? स राजा, यः पृथिव्यां कामान् मेघ इव वृष्टिं सिञ्चति, स कामबन्धनैः बद्धः।" "राज्यं प्राप्त्वा, अश्वपति-कन्या कैकेयी, दुःखिता सहभार्येभ्यः सुखं न दास्यति। भरतः राज्यं लब्ध्वा कैकेयीसहितः, कौशल्यां दुःखितां सुमित्रां च न पालयिष्यति।" "सौमित्रे, त्वमेव तां पुण्यशीलां मातरं पालय; अथवा राजानुग्रहेण; कौशल्यायै वचनं कृतं सम्पादय।" "एवं त्वया मम भक्तिः प्रकाशिष्यते, धर्मज्ञवृद्धपूजायां च महती धर्मनिष्ठा। एतत् कुरु, सौमित्रे, मम कृते, रघुनन्दन; मा मातरं विना अस्मान् सुखविहीनां कुरु।" एवं राघवस्य धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः तस्य मातरौ पालयिष्यामीति प्रतिजज्ञे।