सीता, दुःखेन व्याकुला, रामं पतिṃ समाश्रित्य, अश्रुपूर्णा वाणीम् उवाच—“स्वामिन्, त्वया परित्यक्ता दुःखेनापि जीवितं मम न भविष्यति; तस्मिन्न क्षणे मृत्युरेव मे श्रेयः। क्षणमपि दुःखं न सह्यं मम, कथं चतुर्दश वर्षाणि दुःखिता सहिष्यामि?” इति विलप्य, शोकबाधिता सा दीर्घं विलपन्ती, रामं दृढं समालिङ्ग्य, उग्रं रुदितवती। सा बहुशः दुःखद्वाक्यैः आहतवती, इव बाणैः विद्धा गजिनी, दीर्घकालं धारितं अश्रु विसृज्य अग्निवत् प्रज्वलितवती। तस्याः नेत्रयोः पद्मसमानयोः, दुःखसमुत्थं शुद्धं जलं निर्गतम्। तस्याः चन्द्रसमानं शुक्लं मुखं, विशालनेत्रं, अश्रुभिः शुष्कं, इव पद्मं जलरहितं। रामः तदा शोकाभिभूतां सीतां बाहुभ्यां समालिङ्ग्य, सान्त्वनवचनानि उवाच। “देवि, दुःखयुक्तं स्वर्गमपि न मे प्रियं; अहं निर्भयः, स्वयम्भुवत्। तव सर्वे इच्छाः ज्ञात्वा, वने वासः मे न रोचते, यद्यपि त्वां रक्षितुं शक्नोमि। त्वया सह वानवासायैव सृष्टः अहम्, मैथिलि, आत्मनिवत् तव मम अनुरागः न त्याज्यः। जनकनन्दिनि, पितुः सत्यसम्बद्धाज्ञया वने गन्तव्यम्; अन्यथा न गच्छेयम्। धर्मः एषः, सुन्दरी, पितरं मातरं च आज्ञापालनम्; यदि तयोः आज्ञां लङ्घेयम्, जीवितं न सहिष्ये। भाग्यं स्वाधीनं न, किं मातरं पितरं गुरुम् उपेक्ष्य पूजनीयम्? यत्र एते त्रीन् सन्ति, शुभाक्षि, तत्र भूमौ त्रैलोक्यवत् शुद्धता; अन्यत् न तुल्यं, अतः पूजनीयम्। न सत्यं, न दानं, न कीर्ति, न महायज्ञः, सीते, पितृसेवायाः तुल्यं। स्वर्गं, धनं, धान्यं, विद्या, सन्तानं, सुखं—गुरुसेवया सर्वं प्राप्तव्यम्। मातृपितृभक्ताः महात्मानः देवलोकं, गन्धर्वलोकं, गोलोकं, ब्रह्मलोकं च प्राप्नुवन्ति। मम पिता धर्मनिष्ठः, सत्यपथस्थितः; तेन यथाज्ञप्तं, तथा कर्तुम् इच्छामि; एषः सनातनधर्मः। मम मनः दृढनिश्चयं, सीते, त्वां दण्डकवनं नेतुम्; अतः निश्चितं मां अनुगच्छ वने वस। त्वं वने नियुक्ता, निष्कलङ्का, मदनाक्षि; मां अनुगच्छ, भीरु, धर्मसखी भव। सर्वथा, सीते, तव निश्चयः मम अनुकूलः, कुलस्य च; तव निर्णयः, सुन्दरी, अतीव प्रशंसनीयः। आरभस्व, शुभजघन्ये, वानवासाय योग्यं कार्यम्; सीते, त्वया विना स्वर्गोऽपि न मे प्रियः। रत्नानि ब्राह्मणेभ्यः, अन्नं भिक्षुकाय, याचकाय दत्त्वा शीघ्रं कुरु, विलम्बं मा कुरु। सर्वाणि भूषणानि, उत्तमवस्त्राणि, क्रीडायाः रम्यवस्तूनि—शय्यानि, वाहनानि, अन्यानि च मम सर्ववस्तूनि—ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा सेवकाय ददातु। पति गमनं ज्ञात्वा, रमा हर्षिता, उत्सुकता, शीघ्रं दानानि आरब्धवती। ततः प्रसन्ना, हृदयसम्पूर्णा, रम्या, पतिवचनं श्रुत्वा, धनरत्नानि दत्त्वा, धर्मिष्ठा दानारम्भं कृतवती। एषा अयोध्याकाण्डस्य एकत्रिंशः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे। एवं संवादं श्रुत्वा, लक्ष्मणः पूर्वमेव आगतः, अश्रुपूरितमुखः, दुःखं न सहन्। स भ्रातुः पादौ दृढं निपीड्य, रघुवंशस्य आनन्दः, श्रीसीतायै रामाय च महाव्रतधारिणे उवाच। “यदि वनं मृगगजसमाकीर्णं गन्तुं निश्चयः, तर्हि अहं अग्रतः धनुः वहन् अनुगच्छामि। मया सह त्वं रम्यं वनं विचरिष्यसि, यत्र पक्षिसमूहैः, मृगगणैः शब्दितं भवति। न स्वर्गारोहणं इच्छामि, न अमृतत्वं; न लोकैश्वर्यं विना त्वया।” इति वदन् सौमित्रिः, वनवासे दृढनिश्चयः, रामेण बहुसान्त्वनवाक्यैः निगृह्य, पुनः उवाच। “पूर्वं त्वया अनुमतिः दत्ता, किं पुनः निग्रहः? किं कारणं मम गमनस्य प्रतिबन्धः? ज्ञातुम् इच्छामि, निश्चयहीनः अस्मि, अनिन्दितः।” तदा रामः बलवान्, लक्ष्मणं समक्षं स्थितं, अञ्जलिपुटं, उवाच। “स्नेही, धर्मनिष्ठः, दृढः, सततं धर्मपथस्थितः, प्राणसमानः, आज्ञाकारी, विजयी, मित्रः। यद्यद्य आज् सौमित्रिः मया सह वनं गच्छेत्, कौसल्या वा सुमित्रा वा कः सेवेत? यः भूमौ मेघवत् कामान् वर्षति, राजा बलवान्, स कामपाशैः बद्धः।