सीता तदा रामं प्रार्थयामास—"माम् अननयित्वा त्वं वनं प्रति गन्तुम् अर्हसि न; यद्वै तपः, यद्वा दुर्गमं वनं, यद्वा स्वर्गः, सर्वत्र त्वया सह मम गमनम् अस्तु। त्वां पृष्ठतः अनुगच्छन्त्या मार्गे किञ्चिदपि श्रमं न अनुभविष्यामि, यथा विश्रान्तिकाले सुखे तव समीपे। कुशकाशशरकण्टकिभिः वृक्षैः यत्र यत्र मार्गः, त्वया सह स एव मृदुलः कर्णिकरमृगचर्मसदृशः मे स्यात्। प्रिये, महावातेन समुत्क्षिप्तः रजः मयि पतन् चन्दनपङ्कवत् प्रियः मे भविष्यति। यदा त्वया सह वनस्य तृणशय्यायां पत्रोपधानां शय्यायां शये, तदा ततः सुखतरं किमपि नास्ति। यानि त्वया आनीतानि पत्रमूलफलानि, स्वल्पानि वा बहूनि वा, तानि सर्वाणि अमृतोपमानि मे स्युः। तत्र ऋतुपुष्पफलोपभोगेन मम जननीं पितरं वा गृहं वा न स्मरिष्यामि। तत्र त्वया सह किञ्चिदपि अप्रियं द्रष्टुं न युक्तम्; त्वत्कृते दुःखं न भविष्यति, न च अहं भारः स्याम्। त्वया सह स्वर्गः अपि स्वर्गः; त्वया विना तु नरकः। एतद् विदित्वा, राम, त्वया सह गन्तव्यम्; परमं स्नेहम् अहं त्वयि स्थापयामि। यदि त्वं माम् अविचलितां वनं न नयिष्यसि, तर्हि विषं पिबेयम्; दुष्टैः वशीकर्तुं मां न भवेत्। पश्चात् अपि दुःखिता जीवितुं न शक्नोमि; त्वया परित्यक्ता तदा मृत्युः मे श्रेष्ठः। एतादृशं दुःखं निमेषमात्रमपि न सहिष्ये—कथं तर्हि चतुर्दशवर्षाणि शोकिता स्थातुम्।" एवं शोकसंपीडिता सा दीर्घकालं विलप्य, पतिं समाश्लिष्य, दुःखेन महानादं न्यकुरुत। सा तु तदापराधवचनैः आहतवदना, इव बाणैः विद्धा करिणी, दीर्घमपि नीत्वा रुदती अश्रूणि ससर्ज, यथा अग्निः समिधः। तस्याः पद्मलोचनयोः अश्रूणि निर्जग्मुः, स्वच्छानि स्फटिकसदृशानि, शोकसम्भूतानि। तस्याः शशाङ्कसदृशं शुक्लं निर्मलं मुखं, विशालनेत्रं, अश्रुभिः शुष्कम् अभवत्, इव पद्मं जलरहितम्। ततः रामः तां दुःखार्तां पत्नीं बाहुभ्यां परिष्वज्य, सांत्वनार्थं वचनानि उवाच—"न हि स्वर्गः अपि दुःखेन सह मां रोचते; न मम किञ्चन भीतिः, स्वयम्भुव इव। त्वदिच्छां विना वनवासे मम प्रवृत्तिः न; रक्षितुम् अपि शक्नुवन् न प्रवेक्ष्यामि। त्वया सहैव मम सृष्टिः वनवासाय जाताऽसि, मैथिलि! आत्मवत् तव मम स्नेहः परित्यक्तुं न शक्यः। जनकनन्दिनि! यदि पितुर्वचनं सत्येन बलवत् न स्यात्, वनं न गच्छेयम्। धर्मोऽयम्, सुभ्रुवि, मातृपितृशुश्रूषा; तयोः वचनम् अवज्ञाय जीवितुं न शक्यते। ये वशे, तेषां मातृपितृगुरूणां सेवा कर्तव्या, न तु अवशं दैवम्। यत्र एते त्रयः सन्ति, शुभदर्शने, तत्रैव त्रयीलोक्यं पृथिव्यां शुद्धतमम्; तत् एव पूजनीयम्। सत्यं, दानं, यशः, बहुवितानयज्ञाः अपि पितृशुश्रूषायाः तुल्यं न; सा एव श्रेष्ठा। स्वर्गः, धनम्, धान्यम्, विद्या, पुत्राः, सुखानि—गुरुषु भक्त्या सर्वं प्राप्यते। मातृपितृभक्ताः महात्मानः देवलोकं, गन्धर्वलोकं, गोलोकं, ब्रह्मलोकं च प्राप्नुवन्ति। पितुः वचने, सत्यधर्मनिष्ठस्य, यथा आदेशः, तथा कर्तुम् इच्छामि; एष सनातनः धर्मः। दृढनिश्चयः अस्मि, सीते, त्वां दण्डकारण्यं नेतुम्; तस्मात् निश्चित्य मम पृष्ठतः गन्तव्या तत्र वासः कर्तव्यः। त्वं हि, निष्कल्मषाङ्गि मदनाभिनयने, वनवासायैव नियुक्ता; माम् अनुगच्छ, धर्मसहचारिणि। सर्वथा, सीते, तव निश्चयः मम च कुलस्य च योग्यः; तव मतिः, सुश्रोणि, अतिशयेन प्रशंसनीया। आरभस्व, शुभलक्षणे, वनवासाय योग्यं कर्म; अद्य, सीते, त्वया विना स्वर्गोऽपि न रोचते। ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि ददातुं, याचकेभ्यः भोजनं दातुम्, याचमानान् संतोषयितुं, शीघ्रं कर्तव्यम्। सर्वाणि रत्नानि, उत्तमानि वस्त्राणि, यानि च क्रीडनीयानि, दातव्यानि। शय्याः, यानानि, मम अन्यानि च सर्ववस्तूनि, पूर्वं ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा, दास्येभ्यः दातव्यानि।" एवं पतिसंन्यासं विज्ञाय, सा महाराज्ञी हृष्टा, उत्सुकता, दानानि दातुं शीघ्रं आरब्धवती। तदा प्रहृष्टा, मनःसम्पूर्णा, या धर्मपत्नी, पतिसंदेशं श्रुत्वा, धनरत्नानि धर्मात्मनां मध्ये दातुम् आरब्धा। एवमयं अध्यायः एकत्रिंशः अयोध्याकाण्डे महर्षेः वाल्मीक्याः रामायणे। एतेषां संवादं श्रुत्वा लक्ष्मणः पूर्वमेव आगतः, तस्य मुखं अश्रुभिः पूरितम्, दुःखं न सहमानेन। स रघुवंशस्य आनन्दः भ्रातुः पादौ सम्यक् उपस्पृश्य, सीतायै च रामाय च महाव्रताय वाक्यम् उवाच।