रामः, सीतायै स्नेहपूर्वकं वनवासस्य दुःखानि निवेदयन्, इत्येवमुवाच— "इदं वनं, सुकेशे, कंटकिनः वृक्षैः कुशकाशैश्च समाकीर्णं, शाखासंकीर्णं च, तस्मात् अत्र दारुणानि क्लेशाः सन्ति। वनवासिनां शरीरजाः क्लेशाः बहवः, नानाविधानि च भयानि, अतः सदा दुःखपूर्णं वनमिति मे मतिः। क्रोधलोभौ परित्यज्य, तपसि च मनः स्थापनीयम्; भीषणेऽपि न भीतव्यं, यतो वनं सदा क्लेशयुक्तं दृश्यते। अत एव त्वं वनं प्रति गन्तुं न योग्येति मन्ये; तत्र न ते रक्षां पश्यामि। विचारयन् अहं पश्यामि यः वनः बहुभिः आपद्भिः युक्तम्।" एवं रामेण निश्चिते न सीताप्रवेशनाय, तस्य वचांसि न शुश्राव सा सीता; सा दुःखिता सती, ततो रामं प्रति व्यथिता वाक्यमब्रवीत्। एवं द्वाविंशत्यधिकाष्टाविंशतितमः सर्गः समाप्तः। रामस्य वचः श्रुत्वा, सीता दुःखार्ता अश्रुपूर्णमुखी शनैः वाक्यमिदमुवाच— "यद् त्वया वनवासस्य दोषाः कीर्तिताः, तानहं त्वदनुरागात् गुणानिव पश्यामि। मृगसिंहगजानां व्याघ्रशरभोष्ट्रवराहाणां च, ये चान्ये वनचराः प्राणिनः, ते सर्वे, राघव, त्वां दृष्ट्वा, यत्पूर्वं न दृष्टवन्तः, भीता पलायिष्यन्ते। त्वया विना अहं जीवितुं न शक्नोमि; पितृभिः निर्दिष्टा अहम्, त्वया सह गन्तव्या। त्वत्संनिधौ, राघव, इन्द्रोऽपि बलात् मां न हिंस्यात्। पतिविहीना स्त्री जीवितुं न शक्नोति; त्वमेव मे दृष्टान्तं ददासि। ब्राह्मणैः पितृगृहे मया श्रुतं, त्वया सह वने वासः मम भविष्यति इति। तं ब्राह्मणवाक्यं श्रुत्वा, नित्यमेव वने वासाय स्पृहयामि। वनवासाय आज्ञा दातव्या इति श्रूयते; तस्मात् त्वया सह गमिष्यामि, अन्यथा न शक्यम्। तामाज्ञां पूर्णत्वा त्वया सह गमिष्यामि; कालः प्राप्तः, ब्राह्मणवाक्यं सत्यमस्तु। जानामि, वीर, वने बहवः क्लेशाः, ये चित्तनिग्रहवतः सह्याः। पितृगृहे कन्यायाः संन्यासिन्या स्त्रीणां मध्ये मया श्रुतं वनवासस्य विषये। पूर्वमपि त्वया बहुशः वनगमनाय प्रार्थिता अस्मि; त्वया सह गन्तुम् इच्छामि। अहं सज्जा, राघव, वनगमनाय; वीरस्य वनवासः प्रीतिकरः। शुद्धेन हृदया, स्नेहात् त्वां अनुगमिष्यामि, पत्युः परमं दैवतं स्त्रीणाम्। मृत्योरपि पश्चात् त्वया सह मम संयोगः भविष्यति, श्रुतमेतद्ब्राह्मणैः। या स्त्री पित्र्याद्भ्यः जलादिभिः पतिं लभते, सा मृत्योः अपि तस्य भवति। किमर्थं त्वया नीत्या धर्मपत्नी स्वगृहात् न नीयते? मयि अनन्यया, दुःखसुखसमां, त्वं मां न नेतुम् इच्छसि चेत्, विषं वह्निं वा जलं वा आश्रित्य म्रियिष्यामि।" एवं सा विविधानि वचनानि उक्त्वा अपि, बलवान् रामः तां वनं नेतुं न मेने। तदुक्त्वा मैथिली दुःखिता, अश्रुपातैः भूमिं सिञ्चन्ती, शोकाकुला बभूव। तां तथा संतप्तां दृष्ट्वा, काकुत्स्थः सीतां सान्त्वयन्, कोपग्रस्तां स्निग्धैः वचोभिः प्राश्वासयत्। एवं त्रिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। रामेण सान्त्विता मैथिली, जनकनन्दिनी, वनवासाय पतिं वाक्यमुवाच। सा दुःखिता सीता, राघवं विशालवक्षसं स्नेहेन गौरवेण च संबोधितवती— "मम पिता मिथिलाधिपः त्वां वरयन्, किं नारीरूपं नरं दृष्टवान्? ये जनाः अविद्वांसः रामे महतीं शक्तिं नास्तीति वदन्ति, ते मिथ्यावदन्ति; स हि सूर्यवत् दीप्तिमान्। किं त्वया कृतं दुःखाय? किं वा ते भीतिर्नास्ति, येन मामन्यत्रानाथां त्यक्तुमिच्छसि? सवित्री यथा सत्यवतः, अहं तव वश्यवर्तिनी, तद्वत् मां विज्ञातुमर्हसि। त्वदन्यं न पश्येयं, राघव, मनसा अपि; त्वया सह गमिष्यामि, नान्यथा कुलपांसनीव। त्वं स्वच्छां पत्नीं, यया सह यौवनं नीतं, अन्यों जनाय दातुमिच्छसि, नर्तकीव, हे राम। यस्य कृते यथोचितं उक्तं, यस्य कृते प्रयत्नः क्रियते, तस्मै सदा वश्यः स्यान्नित्यमनुग्राह्यः।" एवं सीता, पतिस्नेहयुक्ता, वनगमनाय दृढनिश्चया, रामस्य समीपे आत्मनः भावं प्रकटयामास।