वनस्य दुःखान्यनुभूतानि रामेण सीतायै निवेदितानि। तत्र सीता, वनं दुःखमयमिति प्रकटयति—यत्र निर्जनेषु स्थलेषु निर्भयाः मदोत्कटाः वन्यजीवाः क्रीडन्ति। नदीः च मगरैः पूर्णाः, अपांसुलेषु कठिनगमनाः, गजाः अपि तत्र दुःखिताः। मार्गाः कंटकवेलाभिः आवृताः, मयूरनिनादैः गुञ्जिताः, जलहीनाः च, तत्र महान् कष्टः। पर्णशय्यायाम् भूमौ भग्नायां रात्रौ श्रान्तः निद्रायाः दुःखम् अधिकम्। दिवा रात्रौ फलैः पतितैः वृक्षात् जीवितव्यं, आत्मसंयमेन तुष्टिः साधनीया—एवं वनं दुःखमयम्। जीवितपर्यन्तं उपवासः कर्तव्यः, जटाचीरधारणं च, मैथिलि। देवपितृकार्याणि विधिवत् कर्तव्यानि, अतिथिः च सत्कर्तव्यः। त्रिः स्नानम् यथाकालम् नित्यं अनुशासनपूर्वकं कर्तव्यम्—एवं वनं कठिनतरम्। पुष्पैः स्वयम् संगृहीतैः वेदविधिना वेदिमध्ये होमः कर्तव्यः—सीते, वनं दुःखमयम्। यद् यद् लभ्यते, तेन तुष्टिः साधनीया, यद् यद् अन्नं वनात् प्राप्तम्—सीते, वनं दुःखमयम्। तीव्रः वायुः, तमः, सततं क्षुधा च, महान् भयः—एवं वनं दुःखमयम्। विविधरूपाः सर्पाः मार्गेषु निर्भयाः विचरन्ति—एवं वनं दुःखमयम्। नद्यः सर्पनिवासाः, तेषां गमनं वक्रं, मार्गं बाधन्ति—वनं कठिनतरम्। पतङ्गाः, वृश्चिकाः, कीटाः, दंशकाः च, दुर्बलान् सदा पिडयन्ति—वनं दुःखपूर्णम्। वृक्षाः कंटकयुक्ताः, कुशकाशग्रामाः च, शाखाः जटिलाः—वनं दुःखमयम्। वनवासिनः शरीरदुःखानि, विविधानि भयानि च—वनं सदा दुःखपूर्णम्। क्रोधलोभौ त्यक्तव्यौ, तपसि चित्तं स्थापनीयम्, भयभीषणे न भीः कर्तव्या—वनं सदा कठिनम्। अतः तव वनगमनम् उचितं न, तत्र ते रक्षणं न विद्यते, मम चिन्तनेन तत्र बहवो भयाः दृश्यन्ते। रामः महात्मा, सीतायाः वनगमनं निश्चितं न कृत्वा, सीता तस्य वचनं न शृणोति, दुःखार्ता तदा रामं प्रति वाक्यम् उवाच। एषा अयोध्याकाण्डस्य एकोनत्रिंशः सर्गः श्रीवाल्मीकिरामायणे। रामस्य वचनं शृण्वन्ती, दुःखिता, अश्रुपूर्णमुखी सीता शनैः वाक्यम् उवाच। यानि त्वया वनवासस्य दोषाः उक्ताः, तान् त्वदनुरागात् गुणत्वेन पश्यामि। मृगाः, सिंहाः, गजाः, व्याघ्राः, शरभाः, उष्ट्राः, वराहाः, अन्ये च वनचराः—ते तव रूपं दृष्ट्वा, राघव, पूर्वं न दृष्टवन्तः, सर्वे भयात् पलायन्ते। अहम् तव सह गन्तव्या, वृद्धानां आज्ञया; यदि त्वत्तः पृथक्, राम, इह जीवितं त्यक्तव्यम्। इन्द्रः अपि, राघव, देवाधिपः, मम समीपे तव सन्निधौ बलात् अहं न बाधनीयम्। पतिसंयुक्ता स्त्री जीवितुं न शक्नोति; राम, त्वया मे आदर्शः दर्शितः। श्रीनारायण, ब्राह्मणैः पूर्वं पितृगृहे श्रुतम्, वनवासस्य भविष्यति; तत् श्रुत्वा, बलवान्, वनवासे सदा उत्सुकाः। वनवासाय आज्ञा भविष्यतीति श्रुतम्; तस्मात् त्वया सह गन्तव्या, अन्यथा न अस्ति, प्रिय। ताम् आज्ञाम् पूर्णयिष्यामि, त्वया सह गमिष्यामि; कालः आगतः, ब्राह्मणस्य वाक्यं सत्यम् अस्तु। वनवासे दुःखानि बहूनि जानामि, वीर, तानि अशिक्षितचेतसां दुःखानि। पितृगृहे ब्राह्मण्या साध्वीया वनवासस्य श्रवणम् मम मातरम् पुरः। पूर्वं त्वया मया वनगमनाय याचितम्, प्रभो, त्वया सह गन्तुम् इच्छामि। राघव, अहम् वनगमनाय सज्जा, वीरस्य वनवासः मम प्रियः। शुद्धचित्तया, प्रेम्णा, पत्युः अनुगत्या, पापात् विमुक्ता स्थास्यामि; पतिः परमदेवताः। मृत्युः अपि अनन्तरम्, भगवन्, तव सह योगः तिष्ठति; तद् ब्राह्मणैः श्रुतम्। यस्य स्त्री पितृभ्यः जलैः धर्मेण गृहीता, सा मृत्युः अनन्तरम् अपि तस्य एव। तव गृहात्, धर्मपत्नीं, त्वं मां न नेतुम् इच्छसि—किम् कारणम् अत्र? त्वं मां, अनुगता, धर्मिष्ठा, दुःखिता, सुखदुःखसमां, काकुत्स्थ, हर्तव्याः, तव दुःखसुखसहायिनी।