रामः सीतायाः प्रति वनवासस्य दुःखानि यथाक्रमं निवेदयति। पर्वतप्रभवेषु गुहासु निवसन्ति सिंहाः, तेषां गर्जनं श्रवणे दुःखदं भवति; अतः वनं क्लेशपूर्णं इति। निर्जनेषु स्थानेषु मदोन्मत्ताः निर्भयाः च वन्यपशवः क्रीडन्ति; तान् दृष्ट्वा, हे सीते, वनं दुःखमयम् इति। नदीषु गजोऽपि दुष्प्रतिक्रम्ये, तत्र ग्राहैः पूर्णा नदीः, कर्दमिलाः च; अतः वनं दुःखपूर्णम्। पथाः कंटकवेलाभिः आवृताः, मयूरानां कूजनैः गुञ्जन्ति, जलहीनाः च; अतः वनं कठिनम्। शुष्कपत्राणि भूमौ क्षिप्तानि, तानि शय्यायाः रूपेण उपयुज्यते, रात्रौ श्रमात् क्लान्तः निद्रायते; अतः वनं दुःखदं। दिवा रात्रौ च आत्मसंयमेन फलानि पतितानि सेवन्ति; अतः सीते, वनं क्लेशपूर्णम्। यावत् जीवेत् उपवासः कर्तव्यः, हे मैथिलि, जटाभरणं च वल्कलधारणं च। देवपितृकार्याणि विधिवत् कर्तव्याणि, आगतः अतिथिः सदा सत्कर्तव्यः। तत्र वासिनां त्रिस्नानं यथाकालं नियमेन कर्तव्यं; अतः वनं कठिनतरम्। पुष्पाणि स्वयम् संगृह्य वेदविधिना वेदीषु हविः दातव्यं; अतः सीते, वनं दुःखमयम्। यद् यद् लभ्यते, तेन सन्तुष्टः भवेत्, हे मैथिलि; यद् यद् वन्यं भोज्यं, तेन तृप्तिः; अतः सीते, वनं क्लेशपूर्णम्। तीव्रः वातः, तमः, सततं क्षुधा, महद् भयम्; अतः वनं दुःखदं। विविधरूपाः सर्पाः पन्थान् विचरन्ति, हे शुभे; अतः वनं दुःखदं। नदीषु निवसन्ति सर्पाः, तत्र मार्गं विहन्ति; अतः वनं कठिनम्। पतङ्गाः, वृश्चिकाः, कीटाः, दंशकाः च सदा दुर्बलान् पीडयन्ति; अतः वनं दुःखपूर्णम्। वृक्षाः कंटकयुक्ताः, कुशकाशग्रामाः, शाखाः च सन्कीर्णाः; अतः वनं क्लेशमयम्। शरीरक्लेशाः, विविधानि भयानि च, वनवासिनः अनुभवन्ति; अतः वनं दुःखमयम्। क्रोधः लोभः च त्याज्यौ, मनः तपसि स्थापनीयम्; भयानकं न भीतव्यं; अतः वनं क्लेशपूर्णम्। अतः तव वनगमनं न उचितम्; तत्र तव रक्षणं नास्ति; मम मतं, वनं बहुशः भयकरम्। इत्येवम् रामः सीतायाः वनगमनं न निश्चितवान्। सीता तस्य वचनं न शृणोति, तदा दुःखिता रामं प्रति गम्भीरं वाक्यं उक्तवती। एषा अयोध्याकाण्डस्य एकोनत्रिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे। रामस्य वचनं श्रुत्वा, सीता दुःखिता, अश्रुपूर्णमुखी, शनैः वाक्यं उक्तवती। त्वया यानि वनवासस्य दोषाः उक्ताः, तान् मम तव स्नेहात् गुणरूपेण पश्यामि। मृगाः, सिंहाः, गजाः, व्याघ्राः, शरभाः, उष्ट्राः, वराहाः, अन्ये च वन्यजीवाः—ते सर्वे, हे राघव, तव रूपं न दृष्टवन्तः; तव दर्शनात् सर्वे पलायन्ते, तव भीतः। अहं तव सह गन्तव्यं, वृद्धानां आज्ञया; यदि त्वत्तः पृथक्, राम, अत्र जीवितं त्यजामि। इन्द्रः अपि, हे राघव, तव समीपे बलात् मां न हिंस्यात्। पतिविहीना स्त्री जीवितुं न शक्नोति; तव द्वारा मम उदाहरणं दर्शितम्। पुनः, हे बुद्धिमन्, ब्राह्मणैः मम पितृगृहे श्रुतं, यत् मम वनवासः कर्तव्यः। गृहस्थैः ब्राह्मणैः उक्तं श्रुत्वा, हे महाबाहो, सदा वनवासे मम उत्साहः आसीत्। वनवासाय आज्ञा प्राप्तव्या इति श्रूयते; अतः तव सह गन्तव्यम्, अन्यथा नास्ति, प्रिय। ताम् आज्ञां सम्पाद्य त्वया सह गमिष्यामि; कालः प्राप्तः, ब्राह्मणस्य वाक्यं सत्यम् अस्तु। वनवासे बहवः क्लेशाः सन्ति, हे वीर, तान् अकृतात्मनः एव सहन्ते इति जानामि। मम मातुः समीपे, साध्वी तपस्विनी स्त्री वनवासस्य कथा उक्तवती। पूर्वं तव समीपे वनयात्रायाः प्रार्थना कृतवती, तव सह गन्तुम् इच्छन्ति। अहं सज्जा, हे राघव, वनयात्रायै; वीरस्य वनवासः मम प्रियः। शुद्धहृदया, स्नेहात्, पत्युः अनुसरणं करिष्यामि; पतिः परमदेवताम्। मृत्युतः परं अपि तव सह योगः मम भविष्यति; इति प्रसिद्धैः ब्राह्मणैः श्रूयते। यस्य पुरुषस्य स्त्री पितृभ्यः जलाद् गृह्यते, सैव तस्य मृत्युतः परं अपि। अतः तव गृहात् मां धर्मपत्नीं नेतुं न इच्छसि, किमर्थं? एवं रामः वनवासस्य दुःखानि विवृत्य, सीता तु तानि क्लेशान् तव स्नेहात् गुणरूपेण पश्यन्ती, तव सह वनगमनं निश्चयति।