सीता, अपार भक्त्या तथा हृदयेन रामे संलग्ना, तस्मात् पृथक् सन्ती, मृत्युम् एव निश्चितवती। सा रामं याचति—"मम विनयं स्वीकारय, मम कारणेन तव भारः न वृद्धिम् यास्यति।" इति। एवं धर्मयुक्तया सीतया उक्तवान् सन्, नरश्रेष्ठः रामः तां स्वसंगमनाय न इच्छति। दुःखिता सीता वनवासस्य विषये यदा रामं सम्भाषते, तदा सः तां निवर्तयितुम् अनेकानि वचनानि उवाच। अथ अष्टाविंशतितमः सर्गः श्राव्यः। धर्मप्रियः रामः, सीतायाः धर्मनिष्ठां ज्ञात्वा तथा तस्याः वचनं श्रुत्वा, वनस्य दुःखानि चिन्तयन्, तां संगमनाय न निश्चितवान्। ततः अश्रुपूर्णनेत्रां सीतां सान्त्वयन् धर्मात्मा रामः तां स्थापनाय निम्नं वचनं उवाच। "सीते! त्वं कुलीनाः, धर्मनिष्ठा च सदा। इह एव स्थित्वा धर्ममाचर, तेन मम मनः शान्तिम् यास्यति। सीते! यथा मया उक्तं, तथा त्वं कर्तव्या, सौम्ये! शृणु, वनवासिनां बहवः भयाः सन्ति। सीते! वनवासस्य संकल्पं त्यज; वनम् इति नाम, तत्र दुःखानि बहूनि। हिताय युक्त्या वचः ब्रवीमि; तत्र सुखं न प्रजानामि, सदा दुःखमेव। गिरिकन्दरवासिनां सिंहानां गर्जनानि दुःखदानी; तस्मात् वनं क्लेशकरम्। मदोत्कटाः, निर्भयाः वन्यजीवाः निर्जनस्थलेषु क्रीडन्ति; तान् दृष्ट्वा, सीते, वनम् दुःखपूर्णम्। मकरैः पूर्णाः, कर्दमिलाः नद्यः, दुष्प्रतिक्रम्याः; गजाय अपि वनम् दुःखपूर्णम्। कण्टकवृक्षैः आवृताः पन्थाः, मयूरनिनादैः प्रतिध्वनिताः, जलहीनाः, अतिदुष्कराः—वनम् दुःखपूर्णम्। पर्णशय्यायां, भूमौ विकीर्णायां, श्रमणः रात्रौ शयितव्यः—तस्मात् वनम् दुःखपूर्णम्। दिनं रात्रिं च सन्तोषेण, संयमेण, पक्तफलैः जीवितव्यं—सीते, वनम् दुःखपूर्णम्। यावत् जीवः, तावत् उपवासः कर्तव्यः, मैथिलि! तथा जटाः धार्याः, वल्कलवस्त्राणि च। देवतापितृकार्याणि विधिनाऽनुष्ठेयानि, अतिथयः च सदा सत्कार्याः। त्रिः स्नानं कालानुसारं कर्तव्यम्, संयमेन वनवासिनां—तस्मात् वनम् दुःखपूर्णम्। स्वयम् उपार्जितैः पुष्पैः वेदविधिना वेदिमध्ये हविः दातव्यम्—सीते, वनम् दुःखपूर्णम्। यद् लभ्यते, तेन सन्तोषः कर्तव्यः, मैथिलि! तथा वन्यं भोजनम्—सीते, वनम् दुःखपूर्णम्। तीव्रः वायुः, तमः, सदा क्षुधा, तथा महद्भयम्—तस्मात् वनम् दुःखपूर्णम्। नानारूपाः सर्पाः, सुन्दरी! मार्गेषु निर्भयाः विचरन्ति—तस्मात् वनम् दुःखपूर्णम्। नदीषु निवसन्तः, वक्रगामिनः सर्पाः, मार्गं रुद्धवन्तः—वनम् दुःखपूर्णम्। पतङ्गाः, वृश्चिकाः, कीटाः, दंशकाः सदा दुर्बलान् पीडयन्ति—वनम् दुःखपूर्णम्। कण्टकवृक्षाः, कुशकाशा च, सुन्दरी! वनान्तरे शाखाः जटिलाः—वनम् दुःखपूर्णम्। शारीरिकानि दुःखानि, नानाभयाः च वनवासिनां—वनम् सदा दुःखपूर्णम्। क्रोधः लोभः च त्याज्यौ, मनः तपस्यां नियोज्यम्; भयम् अपि न कर्तव्यम्—वनम् सदा दुःखपूर्णम्। तस्मात् वनगमनम् तव न उचितम्; तत्र तव रक्षणम् नास्ति। यथा चिन्तयामि, वनम् बहुभययुक्तम्। एवं रामः, महात्मा, वनगमनाय न निश्चितवान्; सीता तस्य वचनं न शृणोति। तदा, अत्यन्तदुःखिता, रामं प्रति वचनम् उवाच। अयोध्याकाण्डस्य वाल्मीकि-रामायणस्य एकोनत्रिंशः सर्गः। एतानि वचनानि श्रुत्वा, सीता दुःखिता, अश्रुपरिपूर्णमुखी, शनैः वचनं उवाच। "यानि दोषानि त्वया वनवासस्य उक्तानि, तानि तव स्नेहात् गुणरूपेण पश्यामि। मृगाः, सिंहाः, गजाः, व्याघ्राः, शरभाः, उष्ट्राः, वराहाः, अन्ये च वन्यजीवाः— ते सर्वे, राघव! तव रूपं पूर्वं न दृष्टवन्तः; तव दर्शनात् सर्वे पलायिष्यन्ति, सर्वे तव भीताः। मम गमनम् तव सह, वृद्धानां आज्ञया कर्तव्यम्; यदि त्वत्तः पृथक्, राम! इह एव प्राणत्यागः कर्तव्यः। इन्द्रः अपि, राघव! देवाधिपः, तव समीपे मम बलात् हिंसा कर्तुं न शक्नुयात्। पतिहीनायाः स्त्रियाः जीवितम् न भवति; राम! त्वया तादृशं उदाहरणम् दर्शितम्। अथ, बुद्धिमन्! ब्राह्मणैः मम पितृगृहे पूर्वं श्रुतम्—वनवासः मम निश्चितः। एतत् ब्राह्मणैः गृहे श्रुत्वा, महाबल! सदा वनवासे उत्सुकता मया। वनवासाय आज्ञाप्राप्तिः इति श्रूयते; तस्मात् त्वया सह, पतिना, गमिष्यामि—अन्यथा नास्ति, प्रिय!