सीता, धर्मनिष्ठा पतिव्रता च, रामस्य समीपे स्थित्वा स्नेहपूर्णया वाचा तम् अभ्यधात्— “स्वपितृगृहे यथा सुखेन वसामि, तथा वनवासेऽपि सुखं अनुभविष्यामि। त्रिलोक्यस्य किंचिदपि न चिन्तयामि, केवलं पतिसंन्यासमेव मनसि धारयामि। त्वां सदा सेविष्ये, यत्नशीलं च शीलव्रतम् अनुष्ठाय, मधुगन्धिनि वने त्वया सह वीर्यशाली सुखं रमिष्यामि। त्वं, राम, अन्यानपि वनवासे रक्षितुं समर्थः; तव संरक्षणे मम किं न भविष्यति, हे मानदायक? अतः अद्यैव त्वया सह वनं गमिष्यामि, न संशयः; महान् भाग्यवान् त्वं, एकदा निश्चयं कृत्वा न प्रतिनिवर्तितुं शक्या। सदा फलमूलानि भक्षयिष्यामि, न संशयः; त्वया सह निरन्तरं वसन्त्या मम किञ्चित् क्लेशं न करिष्यामि। अग्रे गच्छिष्यामि, त्वया भुक्ते पश्चात् अहं भक्षयिष्यामि; ततः पर्वतान् सरांसि सरोवराणि च द्रष्टुम् इच्छामि। त्वं मे बुद्धिमान् रक्षकः, तव संरक्षणे निर्भया सर्वत्र पद्मवनानि हंसक्रौञ्चयुक्तानि, सुष्ठु विकसितानि पश्यामि। त्वया सह, वीर, तानि सुखेन द्रष्टुम् इच्छामि; तेषु सरोवरेषु स्नानं करिष्यामि, सदा तव भक्त्या युक्ता। त्वया सह, विशालाक्ष, परमं सुखं अनुभविष्यामि; सहस्रवर्षाणि, शतवर्षाणि वा, त्वया सहैव रमिष्यामि। न कदापि लङ्घिष्यामि; स्वर्गः अपि मम न रोचते। यदि त्वया विना स्वर्गे वासः सम्भवः, तं अपि न इच्छेयम्, हे राघव, पुरुषसिंह। अतः कठिनं वनं गमिष्यामि, मृगकपिगजसंयुक्तं, तव पादौ गृहीत्वा तव अनुमत्याऽपि तत्र पितृगृहे यथा वसिष्यामि। अचला भक्त्या, हृदयेन त्वयि संलग्ना, त्वया वियुक्ता मृत्युम् अभिप्रेत्य निश्चिता; मां गृहाण, मम याचना स्वीकुरु, तव भारः मया न वर्धिष्यते। धर्मपूर्णा सीता एवं उक्त्वा अपि, पुरुषश्रेष्ठः रामः ताम् वनं नेतुम् न इच्छति; सः अनेकानि वाक्यानि उक्त्वा तां वनवासक्लेशं विषण्णां सान्त्वयन् निवर्तयितुम् प्रयत्नं अकरोत्। अथ अष्टाविंशतितमं सर्गं श्रोतव्यं। धर्मप्रियः रामः, सीतायाः धर्मनिष्ठां ज्ञात्वा एवं वचः श्रुत्वा, वनक्लेशान् चिन्तयन् ताम् नेतुम् न निश्चयम् अकरोत्। ततः अश्रुपूर्णनेत्रां सीतां सान्त्वयन् धर्मात्मा रामः तां निवर्तयितुम् इदं वचनम् उवाच। “सीते, त्वं कुलीनाऽसि, सदा धर्मनिष्ठाऽसि; इहैव स्थाय धर्मं आचर, यथा मम मनः सुखम् अनुभवेत्। सीते, मम वचनं कर्तव्यं, सौम्ये, शृणु; वने वासिनां बहवः क्लेशाः सन्ति। वनवासे अभिप्रायं त्यज; वनं क्लेशपूर्णं इति ख्यातम्। हितं च युक्तं वचः वदामि; तत्र मम कदापि सुखं न, केवलं दुःखमेव वनवासे। गिरिकन्दरवासिनां सिंहानां गर्जनं दुःखदं, तेन वनं क्लेशदायकम्। मृगाः, मदोत्कटाः, निर्जनस्थलेषु निर्भयाः क्रीडन्ति; तान् दृष्ट्वा वनं दुःखदं भवति। नदीषु मगराः, ताः मलिनाः, दुष्प्रतिक्रम्याः; गजानामपि तत्र दुःखं, वनं क्लेशपूर्णम्। मार्गाः कंटकितलता-आच्छादिताः, मयूरनिनादिताः, जलहीनाः, अतीव कठिनाः; तेन वनं क्लेशपूर्णम्। पर्णशय्याः भूमौ भग्नाः, रात्रौ श्रमात् क्लान्तः; तेन वनं दुःखदं। दिनरात्रं सन्तोषः, आत्मसंयमः, वृक्षात् पतितफलमात्रं जीवने; तेन वनं क्लेशपूर्णम्। यावत् जीवः, उपवासः आवश्यकः, मैथिलि, जटाः धार्याः, वल्कलवस्त्रं च। देवपितृकार्याणि विधिना कर्तव्यानि, अतिथिः सदा सत्कर्तव्यः। त्रिस्नानं उचितकाले कर्तव्यम्, सदा यत्नेन वासिनां; तेन वनं दुःखदं। पुष्पैः स्वयम् संग्रहीतैः वेदविधिना वेदिमध्ये होमः कर्तव्यः; तेन वनं क्लेशपूर्णम्। यत्किञ्चिद् लभ्यते तेन सन्तोषः, मैथिलि, वने यत्किञ्चिद् खाद्यं; तेन वनं क्लेशपूर्णम्। तीव्रः वायुः, अन्धकारम्, सततं क्षुधा, महान् भयं; तेन वनं दुःखदं। नाना रूपाः सर्पाः, सुन्दरी, निर्भयाः मार्गेषु विचरन्ति; तेन वनं दुःखदं। नदीवासिनः सर्पाः, तिर्यग्गामिनः, मार्गं बाधन्ति; तेन वनं क्लेशपूर्णम्। पतङ्गाः, वृश्चिकाः, कीटाः, दंशकाः, सदा दुर्बलान् पीडयन्ति; तेन वनं दुःखपूर्णम्। वृक्षाः कंटकिताः, कुशकाशग्रामाः, सुन्दरी, शाखाः जटिलाः; तेन वनं क्लेशपूर्णम्। कायिकाः क्लेशाः, नानाविधाः भयाः, वनवासिनां; तेन वनं दुःखपूर्णम्। क्रोधलोभौ त्याज्यौ, मनः तपस्यां नियोज्यम्; भयम् अपि न कर्तव्यम्; तेन वनं क्लेशपूर्णम्। अतः तव वनगमनं न उचितम्; तत्र तव रक्षणं नास्ति। विचार्य, वनं बहु भयदायकम् इति पश्यामि। एवं रामः, महात्मा, वनं नेतुम् न निश्चयम् अकरोत्; सीता तस्य वचनं न शृणोत्, तदा दुःखिता सती पुनः रामं प्रति वाक्यम् उवाच।