सीता रामं वीरं समीपस्थं प्रीत्या संबोधयन्ती, तस्य वनवासस्य प्रसङ्गे, अव्यक्तं दुःखम् अवलोक्य, स्नेहपूर्णं वचनं उवाच। "वीरवर्य, राजपुत्राणां, शूराणां, अस्त्रशस्त्रकुशलानां मध्ये, त्वया एतादृशं निन्दितं वचनं न वक्तव्यं। पितरः, मातरः, भ्रातरः, पुत्रः, स्नुषा च—ते स्वं स्वं पुण्यं उपभुञ्जते, स्वं स्वं भाग्यं अन्विष्यन्ति। किन्तु, नारी तु केवलं पतिसंयुक्तं भाग्यं उपभुञ्जति, अतः अहं अपि वनवासाय निर्देशिता अस्मि। स्त्रियः—न पितरः, न पुत्रः, न आत्मा, न माता, न मित्राणि—एषा वा परत्र वा, पतिः एव तस्याः पन्थाः। यदि त्वं अद्य दुर्गं वनं गच्छसि, राघव, अहं तव पुरतः गच्छामि, तृणकण्टकानि अपगच्छयन्ती। स्पर्धां क्रोधं च जलं इव पीतं त्यक्त्वा, विश्वास्य मां नेतुम् अर्हसि, वीर; मयि किञ्चित् पापं नास्ति। यद्यपि गगने विमानस्थः, नगरस्य शिखरे वा, सर्वत्र पतिपादच्छाया एव स्त्रियाः श्रेष्ठा। मातापित्राभ्यां बहुधा उपदिष्टा, किंचित् अधिकं वक्तव्यं नास्ति; यथासंकल्पं कर्तव्यम्। अहं दुर्गं वनं गच्छामि, यत्र नरः नास्ति, यत्र विविधाः मृगाः विचरन्ति, यत्र व्याघ्रसमूहाः सदा सन्ति। अहं तत्र सुखेन वत्स्यामि, पितुः गृहे इव, त्रिलोक्यं न चिन्तयन्ती, पतिसंयोजनमेव मनसि स्थापयन्ती। सदा तव सेवा करिष्यामि, नियमेन, पतिव्रत्येन, तव सह मधुगन्धिनि वनान्तरे हर्षं अनुभविष्यामि। त्वं राम, अन्यानपि वनमध्ये रक्षितुं समर्थः, ततो मां किम्? अतः अद्य त्वया सह वनं गच्छामि, संशयं विना; एकदा संकल्प्य, निवर्तयितुं न शक्ये। सदा फलमूलैः जीविष्यामि, न संशयः; त्वया सह वसन्त्या मम किञ्चित् क्लेशः न भविष्यति। तव पुरतः गच्छिष्यामि, तव भोजनानन्तरं भोजनं करिष्यामि; ततः पर्वतानि, सरांसि, झीलानि द्रष्टुम् इच्छामि। त्वं मे बुद्धिमान् रक्षकः सन्, अहं निर्भयम् सर्वत्र पद्मवनानि, हंसक्रौञ्चसमाकुलानि, मनोहराणि पुष्पितानि द्रक्ष्यामि। त्वया सह वीर, अहं तानि हर्षेण द्रष्टुम् इच्छामि; तत्र स्नानं करिष्यामि, सदा तव अनुगता। त्वया सह, विशालाक्ष, अहं परमं सुखं अनुभविष्यामि; सहस्रवर्षाणि वा शतवर्षाणि वा, त्वया सह एव। अहं कदापि न उल्लङ्घिष्यामि; स्वर्गः अपि न मे रोचते। यदि त्वया विना स्वर्गवासः स्यात्, राघव, नरशार्दूल, अहं तं अपि न इच्छेयम्। वनं गच्छामि, यद्यपि दुर्गं, मृगवानरगजसमाकुलम्; तत्र पितुः गृहे इव वत्स्यामि, तव पादौ गृहीत्वा, तव अनुमतिः प्राप्ता। अविचलितया भक्त्या, तव अनुरक्तं मनः, त्वत्तः पृथक् सन्, मरणं संकल्पितम्; मां स्वीकरोतु, मम याचना कुरु, तव भारः मया न वर्धिष्यते। एवं धर्मयुक्तं वचनं सीता उवाच; तु तदा पुरुषश्रेष्ठः सीतां वनवासदुःखं स्मृत्वा, ताम् अनयन्तुं न इच्छति, बहूनि वचनानि तस्याः वनवासदुःखं निवारयन् उवाच। अथ अष्टाविंशतितमः सर्गः श्राव्यः। तदा धर्मप्रियः रामः, सीतायाः धर्मं ज्ञात्वा, तस्याः दुःखं दृष्ट्वा, वनस्य क्लेशं विचारयन्, ताम् अनयन्तुं न निश्चितवान्। तदनन्तरं, अश्रुपरिम्लितनेत्रां सीतां सान्त्वयन्, धर्मज्ञः रामः ताम् उपवाच। "सीते, त्वं कुलीन्या धर्मनिष्ठा च; अत्र स्थाय धर्मं आचर, यथा मम मनः शान्तं स्यात्। सीते, यद् अहं वदामि, तत्त्वं कर्तव्यम्, सौम्ये; शृणु, वनवासिनाम् अत्र बहवः विघ्नाः सन्ति। सीते, वनवाससंकल्पं त्यज; वनं वनं इति, तत्र दुःखानि बहूनि। अहम् एतत् हिताय, युक्त्या वदामि; तत्र कदापि सुखं न जानामि, सदा दुःखमेव वनमध्ये। सिंहानां गर्जनानि, पर्वतस्रोतःसमुत्थानि, पर्वतगुहावासिनां, दुःखदानी, तस्मात् वनं दुःखमयम्। मृगाः, निर्भयाः, मदोत्कटाः, निर्जनेषु क्रीडन्ति; तान् दृष्ट्वा, सीते, वनं दुःखमयम्। नद्यः, ग्राहैः पूर्णाः, कर्दमिलाः, दुर्गमाः; गजाय अपि क्लेशकरम्, वनं दुःखमयम्। मार्गाः कण्टकवृक्षैः आवृताः, मयूररवैः प्रतिध्वनिताः, जलहीनाः, अतीव दुर्गाः; तस्मात् वनं दुःखमयम्। पर्णशय्यायाम्, भूमौ विकीर्णायाम्, श्रान्तः निशि विश्राम्यति; तस्मात् वनं दुःखमयम्। दिनरात्रं, फलानि पतितानि उपभुञ्जन्, संयमेन तुष्टः भवेत्; तस्मात् सीते, वनं दुःखमयम्। यावत् जीवितम्, उपवासः कर्तव्यः, मैथिलि; जटाः धर्याः, वल्कलानि वस्त्राणि। देवतापितृकार्याणि विधिना कर्तव्यानि, आगन्तुकाः सदा पूजनीयाः। त्रिःस्नानं प्रतिदिनं, यथाकालं, संयमेन कर्तव्यम्; तस्मात् वनं दुःखमयम्। स्वयम् संगृहीतपुष्पैः वेदविधिना वेदिप्रदेशे अर्पणम् कर्तव्यम्; तस्मात् सीते, वनं दुःखमयम्। यद् यद् प्राप्तं, तेन तुष्टिः कर्तव्या, मैथिलि; यद् यद् वन्यं भोजनं, तेन तुष्टिः; तस्मात् सीते, वनं दुःखमयम्। एवं रामः सीतां वनवासदुःखं विवृण्वन्, तां निवर्तयितुं प्रयत्नं अकरोत्।