वाल्मीकिरामायणम्

रामः सीताम् इदं मधुरं स्नेहपूर्णं च कथयति—“मम जननी कौसल्या वृद्धा दुःखेन क्लिष्टा धर्मपरायणा च, तस्याः विशेषं सम्मानं त्वया कर्तव्यम्। अन्याः मम मातरः अपि याः मम मातृवत् स्नेहभक्तिसेवाभिः युक्ताः, तासु अपि सदा नमः कर्तव्यम्। विशेषतः भरतशत्रुघ्नौ मम जीवात् अधिकप्रियौ, तौ भ्रातृपुत्रवत् त्वया सदा सम्माननीयौ। भरतस्य किञ्चिदपि अप्रियं कर्म त्वया कर्तव्यम् न, वैदेहि! सः हि भूमेः कुलस्य च राजा। राजा यः सत्कृतः, सः सुसंस्कारैः सेवितः च प्रसन्नः भवति, विपरीते तु कुप्यति। राजा अपि स्वपुत्रं त्यजति यदि तेन हानिकरं कर्म क्रियते, योग्यं जनं बाह्यं अपि स्वीकारयति। अतः, शुभे! अत्र एव स्थातव्यं, राजे भक्त्या, धर्मे भरते च रममाणया, सत्ये व्रतेषु च स्थितया। अहं महावने गच्छामि, प्रिये! त्वं तु अत्र एव स्थातव्या। यथा त्वया कस्यापि न किञ्चित् दुष्कृतं कृतम्, तथा मम वचनानुसारं आचरितव्यम्।” एवं रामेण उक्ता वैदेही, या स्नेहयोग्या मधुरवाणी च, प्रेम्णा कुपिता अभवत्, तं पतिं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—“किम् एतत् त्वया उक्तम्, राम? नूनं एतानि वचनानि लघुता युक्तानि। श्रुत्वा तानि, पुरुषश्रेष्ठ! त्वं मां उपहससि इति मन्ये। वीराणां राजपुत्राणां शस्त्रास्त्रविदां मध्ये त्वया एतादृशानि निन्दनीयानि वचनानि न वक्तव्यानि। पिता माता भ्राता पुत्रः स्नुषा च—सर्वे स्वस्य पुण्येन स्वं मार्गं अनुवर्तन्ते। किन्तु स्त्री केवलं पतिसंबन्धिनि भाग्ये भागिनी भवति; अतः अहम् अपि वनवासाय नियोजिता। स्त्रीणां न पिता, न पुत्रः, न आत्मा, न माता, न मित्राणि, निहिता—इह वा परत्र; पतिः एव नित्यः मार्गः। यदि त्वं अद्य दुर्गं वनं गच्छसि, राघव! अहं अग्रे गच्छामि, तृणकण्टकानि पद्भ्याम् अपि नुद्य। असूया क्रोधं च त्यक्त्वा, पानान्तं वारिवत्, नय माम्, वीर! विश्वास्य; मयि किञ्चित् पापम् न अस्ति। प्रासादाग्रे, विमानस्थाने, आकाशे वा, सर्वत्र पतिपादच्छाया एव स्त्रियाः श्रेष्ठा। मातापित्राभ्याम् बहुधा उपदिष्टा अहम्; अधुना मयि किञ्चित् वक्तव्यम् न अस्ति—यथानिश्चयं आचरितव्यम्। दुर्गे पुरुषरहिते, मृगसङ्घैः व्याघ्रैः चाकीर्णे वने अहं गच्छामि। पितृगृहे यथा सुखम् वसामि, तथा वने अपि, त्रिलोक्यं अपि न चिन्तयन्ती, पतिसंयोगे एव स्थिता। त्वां सदा सेवमाना, नियमेन उपविष्टा, पतिव्रता च, मधुगन्धिनि वने त्वया सह रमिष्यामि। त्वं अन्यानपि वने रक्षितुं समर्थः, मम तु किम्? अतः अद्य वने त्वया सह गच्छामि, न मे संशयः; महाभाग! यदा निश्चयः कृतः, तदा न प्रतिनिवर्तयितुं शक्यम्। सदा फलमूलैः जीविष्यामि, न संशयः; त्वया सह वसन्त्या मम किञ्चित् दुःखम् न भविष्यति। अग्रे गच्छामि, त्वं भुक्त्वा अहं भक्षयिष्यामि; ततः पर्वतान् सरांसि च द्रष्टुम् इच्छामि। त्वं यः मे बुद्धिमान् रक्षकः, तव साहाय्येन निर्भया अहं सर्वत्र पद्मवनानि, हंसक्रौञ्चैः पूर्णानि, शोभमानानि द्रक्ष्यामि। त्वया सह, वीर! तानि सुखेन द्रष्टुम् इच्छामि; तेषु स्नानानि करिष्यामि, सदा त्वयि भक्त्या स्थित्वा। त्वया सह, विशालाक्ष! परमं सुखं रमिष्यामि; सहस्रवर्षाणि शतानि वा, त्वया सह एव। अहं न कदापि नियमभङ्गं करिष्यामि; स्वर्गः अपि न मे प्रियः। यदि त्वया विना स्वर्गवासः स्यात्, राघव! नरश्रेष्ठ! अहं तं अपि न इच्छेयम्। दुर्गं वनं गच्छामि, मृगवानरगजैः पूर्णम्; तत्र त्वत्पादौ गृहीत्वा, तव अनुमत्याः, पितृगृहे यथा वसिष्यामि। अविचलितया भक्त्या तव हृदयेन युक्ता, त्वया वियुक्ता, मरणे निश्चिता; त्वं मां नय, अनुग्रहं कुरु, मया तव भारः न वृद्धिम् यास्यति। सा धर्मयुक्तं वचनं उक्त्वा अपि, पुरुषश्रेष्ठः सीतां वनवासे दुःखितां न अनयितुम् इच्छति; ताम् वनवासदुःखं प्रति बहूनि वचनानि उपदिश्य तां निवर्तयितुम् इच्छति। अथ श्रूयते अयोध्याकाण्डस्य अष्टाविंशः सर्गः। स धर्मनिष्ठः सीतायाः तादृशं वचनं श्रुत्वा, तस्याः गुणं ज्ञात्वा, वनदुःखं विचिन्त्य तां न अनयितुम् निश्चयम् अकरोत्। तदनन्तरं, ताम् अश्रुपूर्णनेत्रां सीताम् सान्त्वयन् धर्मात्मा इदं वचनं निवर्तयितुं प्रयत्नं अकरोत्—“सीते! त्वं कुलीनाऽसि, धर्मनिष्ठा च सदा; अत्र एव स्थित्वा धर्मं आचर, यथा मम मनः सुखी भवेत्। सीते! मम वचनं कुरु, सौम्ये! शृणु, वने वासिनां बहवः संकटाः सन्ति। सीते! वनवासे तव निश्चयं त्यज; वनं तु संकटैः पूर्णं तस्माद् ‘वनम्’ इति कथ्यते। अहं त्वां हिताय, बुद्ध्या च वदामि; तत्र मम कदापि सुखम् न, सदा दुःखम् एव वने।” एवं रामस्य धर्मयुक्तं, स्नेहपूर्णं, सीतायाः हिताय च संवादः अभवत्।