रामः, वनगमनाय कृतनिश्चयः, कौसल्यां प्रणम्य मातरं सम्यक् अनुमन्य स्वधर्मे स्थितः, धर्ममार्गे दृढतया स्थित्वा, निर्गमनाय उद्यतः अभवत्। स राजपुत्रः, राजपथेन जनसमूहेन आवृतः, स्वगुणैः प्रजाजनानां हृदयानि स्पृशन्निव तेजसा प्रकटः अभवत्। तत्र वैदेही, तपस्विनी, एतत् किञ्चिदपि न शुश्राव; तस्याः चित्तं केवलं अभिषेकसम्भार एव स्थितम्। सा च राजकन्या, दिव्यानि कृत्याणि कृत्वा, कृतज्ञा, हृष्टचित्ता, राजधर्मे निपुणा, अभिषेकस्य फलम् अपेक्षन्ती तस्थौ। ततः रामः स्वं सुविभूषितं गृहं प्रविशत्, यत्र प्रहृष्टजनसमूहः आसित्, स लज्जया किंचित् अधोमुखः, तत्र प्रविवेश। तदा सीता, उत्थाय कम्पमाना, पतिं दुःखितं ददर्श, यस्य चित्तं चिन्तया विक्षिप्तम् आसीत्। तं दृष्ट्वा धर्मात्मानं राघवं, सीता, तस्य हृदि स्थितं शोकं निगृह्य न शशाक; स च दुःखेन विवर्णः अभवत्। सा तं विवर्णं स्विन्नं च, तं चाक्रुद्धं, दुःखार्तं विलोक्य, शोकसन्तप्तया सा प्राह—"किं नु एष भगवन्?" इति। सा उवाच—"अद्य ब्रहस्पतेः शुभे दिने पुष्ययोगे, विद्वद्भिः ब्राह्मणैः निर्दिष्टे, त्वं राघव, किमर्थं चिन्तितमानसः?" "यन्मुखं तव शशिप्रभं शतपत्रच्छत्रच्छायं, तदद्य न प्रकाशते। न च तव कमललोचनस्य मुखं चन्द्रहंससदृशाभ्यां उत्तमचामराभ्यां व्यजन्यते। न च त्वां वन्दिनः सूतमागधाश्च हृष्टाः स्तुवन्ति, पुरुषर्षभ, न च सुमधुराणि मंगलानि गाथाः गायन्ति। वेदविदः ब्राह्मणाः, यथोचितं, मधुसर्पिसा तव शिरसि अभिषेकं न कुर्वन्ति।" "न च सर्वे नगरजनाः शिल्पिसंघनायकाश्च भूषिताः, त्वां अनुवर्तितुम् इच्छन्ति, न च नगरजनपदाः। किं तव अग्रे पुष्पयुक्तः सुवर्णभूषितः चत्वार्यश्वयुक्तः शीघ्रगामी रथः न दृश्यते? न च तव महागजः, सर्वलक्षणसंयुक्तः, जलदगिरिसन्निभः, अग्रे दृश्यते। न च सुवर्णभूषितं तव राजासनं पुरतः स्थाप्यते।" "अभिषेकसम्भारे सति, किं त्वया सह एतद्? तव मुखे अपरिचितवर्णः, न च प्रमोदः दृश्यते।" इति। एवं विलपन्त्यै रघुनन्दनः प्रत्युवाच—"सीते, पश्य, मम पितरौ मां वनं प्रेषयतः।" "महाकुले जातः धर्मज्ञः धर्मानुगः च, जानकी, शृणु, यथा मम एष कालः प्राप्तः। राजा दशरथः, सत्यप्रतिज्ञः, पूर्वं कैकेय्यै द्वौ महौ वरौ दत्तवान्। अधुना मम अभिषेकसमये, राजा मां स्थापयितुम् उद्यतः, सा कैकेयी तं याचिता, तस्य प्रतिज्ञा धर्मबन्धना समाप्यते।" "पितुः आज्ञया अहम् दण्डकारण्ये चतुर्दश वर्षाणि वत्स्ये, भरतः च युवराज्ये स्थाप्यते। अतः अहम् एकान्तवनाय प्रस्थितः त्वां द्रष्टुम् आगतः; भरतस्य सन्निधौ मम कदापि न किञ्चित् वदेत्।" "समृद्धिमान् पुरुषः परगुणकथां न सहते; अतः मम गुणाः भरतस्य पुरतः न वक्तव्याः।" "नित्यं युवराज्यं तस्मै दत्तम्; तं विशेषतः पूजनीयम्, सीते, तथा च राजा अपि।" "अहं तु गुरुवचनस्य पालनाय अद्यैव वनं गमिष्यामि; त्वं दृढनिश्चया भव।" "मम वनगमनानन्तरं, मुनिसेविते वने, व्रतोपवासपरायणा भव, अनघे।" "प्रातःकाले सम्यक् देवपूजा कृत्वा, दशरथं जननायकं पितरं प्रणम्य।" "मम माता कौसल्या वृद्धा, शोकातुरा, धर्मनिष्ठा; सा विशेषतः पूज्या।" "मम अन्याः मातरः अपि नित्यं प्रणम्याः; स्नेहेन, भक्त्या, सेवया, सर्वाः मातृवत् द्रष्टव्याः।" "भरतशत्रुघ्नौ अपि भ्रातृपुत्रसमौ सदैव मन्यस्व, ते हि मम प्राणेभ्यः अपि प्रियतमा।" "भरतस्य किञ्चित् अप्रियम् अपि कदापि न कुर्याः; स हि, वैदेहि, भूमेः कुलस्य च राजा।" "राजानः सत्कृत्य शीलसम्पन्नैः सेव्यमानाः तुष्यन्ति, विपरीते तु कोपयन्ति।" "राजानः अपि स्वपुत्रम् अपि त्यजन्ति यदि तेन अहितं कृतम्, योग्यं बाह्यं अपि गृह्णन्ति।" "तस्मात्, भद्रे, अत्रैव स्थातव्यं, राजस्नेहा, धर्मे रममाणा, सत्यव्रता च।" "अहं महावनं गमिष्यामि, प्रिये; त्वं तु अत्रैव स्थेया, सुश्रोणि। यथा त्वया कदापि कस्यचित् अपकारः न कृतः, तथा मम वचनं कर्तव्यम्।" एवं रामेण उक्ता वैदेही, या स्नेहसम्पन्ना, मधुरभाषिणी, प्रेम्णा कोपिता, पतिम् इदं वचनं अब्रवीत्—"किं त्वं इदं भाषसे, राम? नूनम् एतद् लघु वाक्यम् उक्तम्; एतद् श्रुत्वा, पुरुषश्रेष्ठ, त्वं मां उपहससि इति मन्ये।" इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सप्तविंशश्च सर्गः।