अथ श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डस्य षड्विंशतितमः सर्गः आरभ्यते। रामः धर्मनिष्ठः, वनवासाय उद्युक्तः, कौसल्यां प्रणम्य मातरं सम्यक् अनुज्ञाय, कर्तव्यपथे दृढं स्थित्वा तत्र गतः। तदाऽयोध्यायां राजपुत्रः जनसमूहेन पूर्णे राजमार्गे विचरन्, गुणैः नागरिकान् हर्षयन्, तेजसा प्रकटः अभवत्। किन्तु वैदेही, तपस्यां निष्ठा, एतद् सर्वं न श्रुणोति स्म; तस्याः हृदयम् केवलं रामस्य अभिषेक-सम्भावनायाम् एव स्थितम्। दिव्यकर्माणि कृत्वा, कृतज्ञा, हृष्टमनाः, राजधर्मज्ञा राजकन्या, तस्याः अभिषेकस्य परिणामम् अपेक्षयति स्म। रामः ततः स्वं शोभितं गृहं प्रविश्य, हृष्टजनैः पूर्णम्, लज्जया मुखं किञ्चित् नमयन्, स्थितः। तत्र सीता, कम्पमाना, उत्तिष्ठन्ती, पतिम् दुःखितं, चिन्तायाः विक्षिप्तेन्द्रियं दृष्ट्वा, सन्तप्तमना अभवत्। धर्मात्मा राघवः, तां दृष्ट्वा, हृदयस्थं दुःखं न गुप्तुम् अशक्नोत्, तेन सः स्पष्टरूपेण विषण्णः अभवत्। सीता तं श्वेतवर्णं, स्वेदितं, अप्रतिकूलं दृष्ट्वा, दुःखेन पीडिता, इदं प्राह— "किम् इदं, आर्य?" "अद्य बृहस्पतिः पुष्ययोगे शुभदिनम्, विप्रैः प्रकटितम्, हे राघव, किम् तव मनः संतप्तम्?" "शतपत्रं श्वेतच्छत्रं समुद्रफेनसदृशं यत् तव मुखम् शोभितम्, तद् अद्य न दृश्यते।" "न तव पद्मलोचनं मुखम्, चन्द्रहंससदृशाभ्यां चामराभ्यां वीयते।" "कवयः, सूताः, मागधाः, तव स्तुत्यं न गायन्ति, न शुभश्लोकान् वदन्ति।" "ब्राह्मणाः वेदविदः तव शिरसि मधु-दधि-सम्प्रक्षिप्य अभिषेकं न कुर्वन्ति।" "नगरजनाः, शिल्पिनः, भूषिताः, तव अनुगमनाय न इच्छन्ति, ग्रामजनाः अपि न दृश्यन्ते।" "तव पुष्पाभिसिक्तः, सुवर्णयुक्तः, चतुरश्वयुक्तः रथः, अग्रे न गच्छति।" "तव श्यामः, मेघगिरिसदृशः, शुभलक्षणयुक्तः गजः, अग्रे न दृश्यते।" "तव सुवर्णालङ्कृतं राजासनं, अग्रे न स्थाप्यते।" "अभिषेकसमये, किम् इदं तव सह? तव मुखम् अपरिचितवर्णम्, हर्षः न दृश्यते।" एवं विलपन्त्यै राघवकुलानन्दः रामः प्राह— "सीते, पितरि मम, वनवासाय माम् प्रेषयति।" "महाकुलोत्पन्नः धर्मज्ञः, श्रूयतां जानकि, यथाऽयं मम अभ्यागतः।" "पितरि दशरथे सत्यसन्धे, पूर्वं कैकेय्यै द्वौ महौ वरौ दत्तौ।" "अभिषेकसमये, राजा मां स्थापयितुम् इच्छन्, सा कैकेयी तं याचितवती, तस्य प्रतिज्ञा धर्मबद्धा, तेन तद् सिध्यति।" "चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वासः, पितुः आज्ञया, भरतः अभिषेकाय नियुक्तः।" "अतः अहम् वनगमनाय त्वां द्रष्टुम् आगतः; भरतस्य सन्निधौ मम नाम न वदेत्।" "समृद्धिमन्तः पुरुषाः परस्तुतिं न सहन्ते; अतः मम गुणाः भरतस्य पुरः न वक्तव्याः।" "नित्यं अभिषेकः तस्मै राज्ञा दत्तः; तं विशेषेण पूजयितव्यं, सीते, तथा राजानम् अपि।" "अहम् गुरुवाक्यं पालयन्, अद्यैव वनं गमिष्यामि; त्वम् दृढा भव।" "मम गमनानन्तरं, मुनिसंनिविष्टे वने, व्रतेषु उपवासेषु च नियोज्या, निष्कलुषा भव।" "प्रातः उत्तिष्ठ्य, देवपूजां कृत्वा, दशरथं जनाधिपं प्रणम्य।" "मम माता कौसल्या, वृद्धा, दुःखेन कष्टा, धर्मं पुरस्कृत्य, विशेषेण पूज्या।" "मम अन्याः मातरः अपि सदा प्रणम्याः; स्नेह, भक्त्या, सेवया, सर्वाः मातरः मम।" "भरतं शत्रुघ्नं च भ्रातृपुत्रसमं मन्यस्व; तौ मम जीवात् अधिकप्रियौ।" "भरतं कदाचित् अप्रियम् न कुर्याः; सः, वैदेहि, भूमेः कुलस्य च राजा।" "राजानः, सत्कृत्य, सेवया तुष्टाः, विपर्यये क्रुद्धाः।" "राजानः, यदि पुत्रः दोषं करोति, त्यजन्ति; योग्यं जनं, बाह्यं अपि, स्वीकुर्वन्ति।" "अतः, सौम्ये, अत्र स्थातव्यं, राज्ञि भक्ति, धर्मे हर्षः, भरते सत्यनिष्ठा, व्रते दृढा च भव।" "अहं महावनं गमिष्यामि, प्रिये; त्वम् अत्र स्थातव्यं, सुन्दरी। यथा कस्यापि कदाचित् न कृतम्, तथा मम वाक्यं पालय।" इति षड्विंशतितमः सर्गः समाप्तः। अधुना सप्तविंशतितमः सर्गः प्रवर्तते। एवं उक्ता वैदेही, स्निग्धवाचिनी, प्रियत्वात् कोपिता, प्रियं पतिं प्रति मधुरं वाक्यम् उवाच।