तदा कौसल्या रामं समुपविश्य स्नेहपूर्णया वाचा उवाच — “राम, पुनः त्वां द्रक्ष्यामि शुभे आसने स्थितं, वनात् प्रत्यागतं, पितुः आज्ञां पूर्णं कृत्वा।” तदनन्तरं पुनः स्निग्धया वाणीया रामं अभ्यनुज्ञाय उवाच — “वनात् प्रत्यागतः शुभैः आशीर्भिः युक्तः सदैव स्नुषायाः इच्छाः पूर्णय; गच्छ पुत्र।” ततो देवी कौसल्या, शिवेन प्रमुखैः देवैः, महर्षिभिः, सर्वैः भूतैः, नागैः च, येषां पूजनं कृतवती, तेषां तथा दिशां च रामस्य वनगमनाय शुभमङ्गलं कामयन्ती अभ्यनुज्ञाय उवाच — “राघव, ते सर्वे तव वनगमनाय शुभं कुर्वन्तु।” ततः स्नेहसिक्तनेत्रा, विधिवत् आशीः सम्पूर्ण्य, रामं प्रदक्षिणं कृत्वा पुनः पुनः आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्वं निरीक्ष्य, रामं आशीर्भिः सम्पूर्ण्य। रामः अपि मातुः प्रदक्षिणं कृतः, पुनः पुनः प्रणम्य पादौ स्पृशन्, कौसल्याया यशसा दीप्तः, सीताया गृहं अगच्छत्। एषा अयोध्याकाण्डस्य षड्विंशतितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे। तत्र रामः कौसल्यां प्रणम्य, वनगमनाय निश्चितः, मातरं अभ्यनुज्ञाय धर्मनिष्ठः धर्ममार्गे स्थितः। नगरमार्गे जनसमूहैः आवृतः, गुणैः जनानां हृदयानि स्पर्शयन्, राजपुत्रः दीप्तिमान् ययौ। किन्तु वैदेही, तपस्विन्याः वृत्त्या युक्ता, तद्वचनं न शृणोति; तस्या हृदयम् केवलं अभिषेकस्य प्रतीक्षायाम् स्थितम्। दिव्यकृत्यानि कृत्वा, कृतज्ञा, हृष्टचित्ता, राजधर्मविदुषी, परिणामस्य प्रतीक्षां अकुरोत्। रामः ततः स्वं शोभितं गृहं प्रविष्टः, हृष्टैः जनैः पूर्णं, लज्जया किञ्चित् अधोमुखः। तत्र सीता उत्थाय कम्पमाना, दुःखेन पीडितं, चिन्तायुक्तं पतिं अपश्यत्। तं दृष्ट्वा धर्मात्मा राघवः, हृदयस्थं दुःखं न निगूह्य, विषण्णः अभवत्। सा अपि, शोकातुरः, तं ध्यायन्ती, श्वेतवर्णं, स्वेद्यं, अनसूयम्, पप्रच्छ — “किम् इदं, आर्य?” आज ब्रहस्पतिः पुष्ययोगः शुभः दिनः, विप्रैः विज्ञापितः; किं त्वं दुःखितः, राघव? तव शोभनं मुखं, शतपत्रं श्वेतच्छत्रेण छायितं, आज न प्रकाशते। न च तव पद्मनेत्रं, द्वाभ्यां चामराभ्यां शशि-हंस-समानाभ्यां, वात्यते। न च सुताः मागधाः च, तव स्तुत्यं गायन्ति, न च शुभवाक्यं वदन्ति। विप्राः वेदविदः, मधु-दधि-युक्तं अभिषेकं न कुर्वन्ति। नागराः, श्रेणिप्रमुखाः, भूषिताः, तव अनुगमनं न इच्छन्ति; ग्रामजनाः अपि न। तव पुष्पशोभितः रथः, सुवर्णयुक्तः, चतुर्भिः अश्वैः युक्तः, अग्रे न गच्छति। तव शुभः गजः, मेघ-गिरिसदृशः, शुभलक्षणैः युक्तः, अग्रे न दृश्यते। तव सुवर्णमण्डितं राजासनं, अग्रे स्थापितं, न दृश्यते। अभिषेकस्य सम्पादनं जातम्, किं तव एषा स्थितिः? तव मुखं अपरिचितवर्णं, हर्षः न दृश्यते। एवं विलपन्त्यै राघवः सीतां सम्बोध्य उवाच — “सीते, पितरि तत्र मम वनगमनं संकल्पितम्।” “महाकुलोत्पन्नः धर्मज्ञः धर्मानुगः, जानकी, शृणु, यथा मम एषा परिस्थिति आगता। पितुः दशरथस्य सत्यवचनस्य, पूर्वं कैकेयी मातरि, द्वे वरदाने दत्ते। अधुना अभिषेकसमये, राजा मम अभिषेकं कर्तुं उद्युक्तः, सा तं प्रेरयति; तस्य वचनस्य पालनं धर्मबद्धं जातम्। चतुर्दश वर्षाणि दण्डकवनं वासः पितुः आज्ञया, भरतस्य अभिषेकः स्थापितः। अतः वनगमनाय, त्वां द्रष्टुं आगतः; भरतस्य सन्निधौ मम नाम न कदापि वक्तव्यम्। धनसम्पन्नाः पुरुषाः परस्तुतिं न सहन्ते; अतः मम गुणाः भरतस्य पुरतः न वक्तव्या। नित्यं अभिषेकः तस्मै राज्ञा दत्तः; तं विशेषेण सम्मानय, सीते, तथा पितरं अपि। अहं गुरुवचनस्य पालनाय, अद्यैव वनं गच्छामि; त्वं धैर्यं धारय। मम वनगमनानन्तरं, ऋषिसंयुक्ते वने, व्रतानि उपवासं च आचर, निष्कलुषे। प्रभाते देवपूजनं कृत्वा, दशरथं जनाधिपं, प्रणम्य। कौसल्या मातरं, वृद्धां, शोकग्रस्तां, धर्मपरायणां, विशेषेण सम्मानय। अन्याः मातरः अपि सदा प्रणम्य, स्नेहेन, भक्त्या, सेवया, सर्वाः मातरः इव। भरतं शत्रुघ्नं च, भ्रातृपुत्रवत्, सदा सम्मानय; ते मम प्राणात् अधिकं प्रियौ। भरतस्य अप्रियं किञ्चित् न कुर्या; स हि, वैदेहि, भूमेः कुलस्य च राजा। राजा सत्कृतः, सुभृत्यः, सुपूजितः, तुष्टः भवति; अन्यथा कुपितः भवति।” एवं रामः कौसल्याया आशीर्भिः सिक्तः, स्नेहसम्पूर्णं सीतां उपदिश्य, धर्ममार्गे स्थितः, वनगमनाय सज्जः अभवत्।