शोकाभिभूता सा जननी, हर्षाभिमुख्या इव वचांसि सम्यग् व्याहरन्ती, केवलं वचनरूपेण तानि भाषमाणा, हृदये स्थितं दुःखं न प्रकाशयति स्म। सा महाभागा कौसल्या, रामस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा, तम् आलिङ्ग्य प्रणम्य च, पुत्रं प्रति स्नेहपूरितं वचनम् उवाच— "गच्छ राम, स्वकामान् अवाप्नुहि, सुखेन च पन्थानं प्रतिपद्य याहि।" "मम पुत्र, त्वाम् आरोग्ययुक्तं सर्वार्थसम्पन्नं च पुनरायोध्यायाम् आगतम्, राजमार्गेषु पुनः सञ्चरन्तं द्रक्ष्यामि। दुःखचिन्ताभिः विमुक्ता, हर्षपूर्णमुखी च, त्वाम् अरण्यात् प्रत्यागतम्, पूर्णचन्द्रमिवोदितं, अहम् अपि द्रक्ष्यामि।" "राम, त्वाम् पुनः पुण्ये सिंहासने स्थितम्, पितुः शासनं समाप्य वनात् प्रत्यागतं, अहम् द्रक्ष्यामि। वनात् प्रत्यागतः शुभैः समन्वितः सदा स्नुषायाः कामान् पूरय; गच्छ पुत्र।" "ये देवगणाः शिवपुरोगमाः, ये महर्षयः, ये भूतगणाः, ये च दिव्याः नागाः मया पूजिताः—ते च दिशश्च, हे राघव, त्वयि वनगमनाय समुत्प्रस्थिते, कल्याणं ददतु।" एवं रीत्या, अश्रुपूर्णलोचना सा जननी, विधिवत् आशीर्वादं कृत्वा, राघवम् प्रदक्षिणं चकार, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, स्नेहसिक्तेन चक्षुषा तम् निरीक्ष्य। सा महाराज्ञ्या प्रदक्षिणीकृतः श्रीमान् राघवः, पुनः पुनः मातुः पादौ प्रणम्य, तस्या: तेजसा विराजमानः, सीतागृहं प्रति जगाम। एषा अयोध्याकाण्डस्य षड्विंशतितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे। कौसल्यां प्रणम्य, रामः वनगमनाय कृतनिश्चयः, मातरं सम्यक् अभिवाद्य, धर्ममार्गे स्थितः, धृतिमान् तस्थौ। स राजा-पुत्रः, राजमार्गे जनसमूहेन परिवृतः, स्वगुणैः नगरवासिनां हृदयानि स्पर्शयन्, तेजसा प्रकाशितः प्रायात्। तु तदा वैदेही, तपोधना, एतान् व्यवहारान् न शुश्राव; तस्या हृदयं केवलं राज्याभिषेकस्य समीपवर्तिनि स्थितम्। सा राजधर्मविदुषी राजकुमारी, दिव्यकृत्यानि कृत्वा, कृतज्ञा, हृष्टमना अभवत्, फलस्य प्रतीक्षां चकार। ततः रामः स्वं शोभनं गृहं प्रविवेश, यत्र हृष्टजनसमूहः आसीत्; स लज्जया किंचित् नमितमुखः प्रविश्य। तत्र सीता, उत्तस्थाय कम्पमाना, पतिं दुःखेन पीडितं, चिन्तासंतप्तेन्द्रियं च दृष्ट्वा। तं धर्मात्मानं राघवं दृष्ट्वा, स हृदये स्थितं शोकं न निगृह्य, स्फुटमेव शोकग्रस्तो बभूव। सा तं निरीक्ष्य, कृशमुखं, स्विन्नं, अमर्षरहितं च, दुःखेन संतप्यमाना, उवाच— "किमिदानीं, आर्य?" "अद्यैव बृहस्पतिसंयुक्तः पुष्यः शुभदिनः ब्राह्मणैः विज्ञाप्यते, हे राघव; किमर्थं त्वं चिन्तायाम् अवस्थासि?" "तव मनोहरं मुखं, यत् शतपत्रं शुक्लछत्रेण समुद्रफेनसमेन छायितं, अद्य न प्रकाशते।" "नापि तव पद्मलोचनं मुखं, यद् शुक्लचामरयुगलेन, शशिपाण्डुसारसाभ्यां, विमृज्यते, यथापूर्वम्।" "नापि वाग्मिनः सूताः, मागधाश्च, तव स्तुत्यं वाक्यम् आद्यन्ते; नापि तव प्रशंसायै प्रहृष्टाः प्रतीयन्ते।" "न ब्राह्मणाः वेदविदः तव शिरसि मधुक्षीराभ्यां, यथाभिषिक्तस्य, अभ्यञ्जनं कुर्वन्ति।" "नापि सर्वे नगरजनाः, शिल्पिनां गणाध्यक्षाश्च, भूषिताः, त्वां अनुगन्तुम् इच्छन्ति; नापि ग्रामजनाः।" "किं तव प्रमुखे पुष्पभूषितः श्रेष्ठः रथः, सुवर्णभूषितैः चारुश्वैः युक्तः, न प्रागच्छति?" "नापि तव महागजः, सर्वलक्षणसंपन्नः, मेघगिरिसंकाशः, अग्रे गच्छति, वीर।" "नापि तव सुवर्णभूषितं राजासनं, यत् श्रोण्यते, अग्रे स्थाप्यते, यदा त्वं अग्रे गच्छसि, वीर।" "सम्पन्नेऽभिषेके, किमिदं त्वया सह? तव मुखं अपरिचितवर्णं, न च हर्षलक्षणं दृश्यते।" एवं विलपन्त्यै तस्यै रघुवंशविभूषणः प्रत्युवाच— "सीते, स राजा पिता माम् अरण्यं प्रेषयति।" "महतीं कुलोत्पत्तिं प्राप्य, धर्मज्ञः धर्मानुगः च, शृणु जानकि, यथा मम अयं कालः प्राप्तः।" "राज्ञा पित्रा दशरथेन, सत्यसंधेन, पूर्वं कैकेय्यै, मातरि मम, द्वौ महौ औ वरौ दत्तौ।" "अद्य, मम अभिषेकसमये, राजा माम् स्थापयितुं निश्चित्य, सा तं प्रेरयति, स च प्रतिज्ञां धर्मबद्धः सम्पालयति।" "चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वसितव्यं; पित्रा आदेशः कृतः, भरतः राज्याभिषेकाय नियुक्तः।" "अतः अहम् एकाकी अरण्यं गमिष्यन् त्वां द्रष्टुम् आगतः; भरतस्य समीपे त्वया मम नाम न स्मर्तव्यम्।" "समृद्धिमन्तः पुरुषाः परेषां स्तुतिं न सहन्ते; अतः मम गुणाः भरतस्य पुरतः न कीर्तनीयाः।" "शाश्वतः राज्याभिषेकः तस्मै दत्तः; तेन विशेषतः पूज्या त्वं, सीते, तथा च राजा।" "अहम् अपि, गुरोः प्रतिज्ञां पालयन्, अद्यैव वनं गमिष्यामि; त्वं धैर्येण स्थिता भव।" "मम गत्वा, शुभे, मुनिसेवितं वनं, त्वं व्रतानि उपवासांश्च आचर, निष्कलुषे।" "प्रातःकाले उत्थाय, देवतानां पूजनं कृत्वा, पितरं दशरथं, प्रजापतिं, प्रणम्य।" "मम माता कौसल्या, वृद्धा, शोकक्लिष्टा, धर्मं प्राधान्यं कृत्वा, त्वया विशेषतः पूजनीया।