कौसल्या तु रामस्य रक्षार्थं शुद्धानि औषधानि च यथायोग्यं समर्प्य मन्त्राणि च जपन्ती तं पूजयामास। तस्या: हृदयदुःखेन अवसन्ना, किन्तु हर्षितवद्भाषितम्, तस्य वाक्येषु केवलं वाचः प्रकटितं, हृदयस्य भावं न प्रकटितम्। तं प्रणम्य, तस्य शिरसि गंधं गृहीत्वा, आलिङ्ग्य च, प्रसिद्धा माता तं एव वदति, "गच्छ, राम, तव इच्छितं प्राप्नुहि च सुखेन गच्छ।" "पुनः आयोध्यां प्रतिवर्तितं, स्वस्थं च सर्वसिद्धिभिः, राजपथेषु पुनः गच्छन्तं पश्यामि।" "सर्वदुःखविमुक्तं, मम मुखं हर्षेण प्रज्वलितं, वनात् प्रतिवर्तन्तं पूर्णचन्द्रवत् पश्यामि।" "राम, तव पुनरागमनं पश्यामि, शुभासनं उपविशन्तं, पितुः आज्ञां पूरयन्तं।" "वनात् प्रतिवर्तितं, आशीर्वादितं च, सदैव मम पुत्रवधूः इच्छाः पूरयतु, गच्छ, पुत्र।" "ईश्वराणां गणः शिवेन सह, महर्षयः, प्राणिनः, चन्द्रनागाः यैः अहं पूजितः—ते च दिशः, तव मार्गे शुभं याचन्तु, हे राघव।" दृष्टिपातेन, अश्रुपूरिताक्षी, तस्य पूजापद्धतिं सम्पूर्णां कृत्वा, राघवं परिक्रम्य, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, तं तन्मयेन दृष्ट्या गत्वा। राघवः तया परिक्रम्य, माता च महात्मना, तस्य चरणौ प्रणम्य, तस्य महिमा प्रकाशेन, सीतायाः निवासं गच्छति। कौसल्यां प्रणम्य, रामः वनं गन्तुं संकल्पितः, मातरं विदित्वा, धर्मे स्थिरः, कर्तव्यपथे स्थिरः। राजपुत्रः, जनानां हृदयेषु गुणैः स्पर्शयन्, राजपथं गच्छन्, चन्द्रवत् प्रकाशमानः। किन्तु वैदेही, तपस्संन्यासिनी, एषां न श्रुत्वा, केवलं उत्तराधिकारस्य समर्पणं मनसि स्थिता। देवतादत्तं कर्तव्यं कृत्वा, हर्षितमना, राजकन्या, राजधर्मे प्रवीणा, परिणामं प्रतीक्षते। ततः रामः स्वगृहं प्रबोधितं, जनैः सुखितं, लज्जायामुखं च गत्वा। सीता, उत्तिष्ठन्ती, कम्पमानं, पतिं दुःखितं दृष्ट्वा, चित्तं व्यथितं, तं प्रकटितं दुःखं न सहन्ती। "किमेतद्, भगवन्?" सा वदति। "आज, बृहस्पतिसंयुक्तं पुष्यतिथिं, ज्ञातब्रह्मणैः शुभं जपितं, हे राघव; किं त्वं मनसि दुःखितः?" "तव मनोहरं मुखं, यद् शतपर्णपङ्क्तिभिः वृष्टिपातं, अद्य न प्रकाशते।" "न च तव पद्माक्षं मुखं, चन्द्रं हंसवत्, द्वाभ्यां प्रमुखद्वारकाभ्यां न फेणितं, यथा प्रचलितं।" "कवयः, हर्षिताः, अद्य तव स्तुतिं न प्रकटन्ति, हे नरश्रेष्ठ; न च सुताः, मगधाः च शुभवाक्यं पठन्ति।" "ब्रह्मणः, वेदज्ञाः, तव मस्तकं मधु-दधि-समर्पणं न कुर्वन्ति, यथा समर्पणाय।" "सर्वे जनाः, गिल्ड प्रमुखाः, अलंकृताः, तव अनुगच्छन्ति, न च नगरवासीः, ग्रामवासीः च।" "किमर्थं तव पुष्पकृतं रथं, चतुरस्रं स्वर्णवर्णं अश्वैः युक्तं, त्वाम् अगच्छति?" "न च अहं तव भव्यं गजं, शुभचिन्हैः समर्पितं, मेघवत्, पर्वतवत्, तव पथं नेतुं पश्यामि, हे वीर!" "न च अहं तव स्वर्णसज्जितं राजसी आसनं, तव मुखे, हे वीर, अग्रे दृष्ट्वा।" "इदानीं यदा समर्पणं सिद्धं, किं एषः त्वयि? तव मुखं अनजानं, न च हर्षः दृष्टः।" सीते, एषा विषादितवाणी, राघवः वदति: "सीता, मम पिता वनं गन्तुं मां प्रेषयति।" "महान् कुलजः, धर्मज्ञः च, जानीहि, यथा एषः मम भाग्ये आगतः।" "राज्ञा, मम पिता दशरथेन, सत्यवचनं, कैकेयीं मम मातरं, पूर्वं द्वौ महाबूषणं दत्तम्।" "अद्य यदा मम समर्पणं सिद्धं, राजा तं स्थापितुं यत्नं करोति, सा तं प्रार्थयति, तस्य वचनं धर्मबद्धं सम्पूर्णं।" "चतुर्दशवर्षाणि, दण्डकवनं वसामि, मम पिता आज्ञया, च भरतं उत्तराधिकारं प्रदत्तम्।" "अतः अहं तव दर्शनाय आगतः, यदा अहं एकाकिनं वनं गच्छामि; भरतस्मिन् उपस्थिते, तव विषये मम नाम न वद।" "संपन्नाः पुरुषाः, अन्यस्य स्तुतिं न सहन्ति; अतः मम गुणाः भरतस्मिन् प्रकटितुं न युज्यते।" "राज्ञा तं स्थायी उत्तराधिकारं प्रदत्तं; सः तव विशेषं मानं प्राप्नुहि, सीता, तथा राजा।" "अहं च, गुरु वचनं धारयन्, अद्य एव वनं गच्छामि; स्थिरं भव, हे दृढसंकल्पे।" "यदा अहं गच्छामि, हे शुभे, ऋषिभिः आवृत्तं वनं, तव व्रतं उपवासनं च करोति, हे निर्दोषे।" "प्रभातं जागृत्य, देवतानां पूजां यथायोग्यं कृत्वा, मम पिता दशरथं, जनानां स्वामी, प्रणम्य।" एषः आयोध्याकाण्डस्य षट्चत्वारिंशत् अध्यायः वाल्मीकि रामायणस्य महात्मनः।